De helende kracht van democratie

Van alle Aziatische landen is Indonesië het zwaarst getroffen door de economische crisis. Zelfs McDonald's, die zich erop beroemt overal ter wereld dezelfde kwaliteit hamburgers met Franse frietjes te bakken, heeft in Jakarta crisisvoedsel op het menu gezet: het 'rijstei'....

'Alleen al in Indonesië zullen de gelederen der armen zich naar verwachting verviervoudigen, van 22 miljoen in 1997 tot 88 miljoen dit jaar', waarschuwt Newsweek. 'De samenleving begint te verbrokkelen. Volgens sommige ramingen is de helft van alle spijsolie voor dit jaar naar het buitenland gesmokkeld, omdat er daar meer voor wordt betaald.'

Is Indonesië bezig te verbrokkelen? Het lijkt haast nog zwak uitgedrukt voor een land dat siddert op zijn grondvesten. De man die er meer dan dertig jaar lang in zijn eentje de baas heeft gespeeld, Soeharto, moest in mei plotsklaps het veld ruimen na bloedige rellen waarover het laatste woord nog niet is gesproken, maar waarin de economische crisis onmiskenbaar een belangrijke rol heeft gespeeld.

Het is alsof er op de dag van zijn aftreden een nieuwe moesson is ingezet. Soeharto gaf nooit interviews, zijn opvolger Habibie staat de media vrijwel dagelijks te woord. Deze week beschrijft hij de machtswisseling in Der Spiegel in termen die hem als vliegtuigbouwkundige vertrouwd zijn. 'President Soeharto was de piloot, ik de co-piloot. Ineens stortten we naar beneden. Op dat moment raakte de piloot in onmacht, ik moest het commando direct overnemen. Gelukkig had ik 24 jaar in de cockpit gezeten en kende ik alle instrumenten.'

Der Spiegel probeert erachter te komen in hoeverre Habibie, die vele jaren in Duitsland heeft gewoond, waarde hecht aan democratie, mensenrechten en de rechtsstaat, begrippen die door nogal wat Aziatische leiders misprijzend als 'westers' worden afgedaan.

Habibie betuigt zich een warm voorstander van de rechtsstaat. 'Waar blijven we als we ons niet houden aan de grondwet, de vader en moeder van al onze wetten?' Zelfs als dat zou betekenen dat Soeharto's schoonzoon, die ervan wordt verdacht de hand te hebben gehad in de ontvoering en foltering van meer dan twintig politieke activisten, achter de tralies belandt. Ja, zelfs als zijn grote vriend en leermeester Soeharto zelf voor de rechter zou worden gedaagd.

Soeharto heeft in zijn tijd wel enkele westerse ideeën overgenomen, zegt Habibie, 'maar voor 80 procent regeerde hij op de oude manier'. Habibie noemt zichzelf daarentegen een democraat. 'Ik zeg: 80 procent democratie en openheid.' Waarom niet 100 procent? wil Der Spiegel weten. 'Ik zelf ben 100 procent democratisch, maar heb voor een deel te maken met mensen die nog het oude systeem aanhangen. Ik moet realistisch blijven.'

Er is dus geen tegenstelling tussen de zogenaamde Aziatische normen en waarden en die van het Westen? houdt Der Spiegel aan. 'Nee,' zegt Habibie. 'Voor mij zijn de mensenrechten universeel.'

Zal deze democratische moesson ook China bereiken? Zelfs in Peking beginnen de partijleiders de voordelen van een zekere mate van politieke openheid te onderkennen, meldt de Far Eastern Economic Review. In de Chinese hoofdstad worden weliswaar nog geen winkels geplunderd en platgebrand, maar de eerste protesten tegen economische wantoestanden steken al de kop op.

Op 10 augustus hielden honderden burgers een protestactie bij de ommuurde woonwijk van de partijtop. Zij voelden zich gedupeerd door Xinguoda Opties, dat er met hun spaarcentjes vandoor was gegaan. Xinguoda Opties is eigendom van de Volkspolitie. Zoals zoveel bedrijven in China nog altijd geheel of gedeeltelijk in handen zijn van de staat of de strijdkrachten. Met alle corruptie van dien. Want wie zal de corruptie te lijf gaan in een beleggingsmaatschappij van de politie?

'De partij beseft dat de corruptie haar ondergang kan worden', aldus de Far Eastern. Maar de oude remedie - een campagne met leuzen en doodstraffen - werkt niet meer. Daarom beginnen de partijleiders nu te denken aan een politieke oplossing, waarbij de partij naar buiten toe rekening en verantwoording moet afleggen.

'Met name Jiang Zemin ziet het belang van een openlijke corruptiebestrijding', besluit de Far Eastern. 'Want de Tiananmen-protesten van 1989, die zijn voorganger het partijleiderschap kostten, gingen niet alleen over democratie, maar evenzeer over corruptie.'

Marianne Boissevain

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden