De hachelijke rit van Henk de Graaff

Donderdag boekte hij een overwinning, een jaar geleden nam hij nog bijna ontslag, moe door gebrek aan steun van bovenaf....

UITERLIJK onbewogen hoort officier van justitie Henk de Graaff, regisseur van het grote beursfraude-onderzoek, afgelopen donderdag de vonnissen aan van de speciale Clickfonds-kamer van de Amsterdamse rechtbank. Paul A., Ronald P. en Harry van de K. krijgen alledrie gevangenisstraffen en forse boetes: een klinkende overwinning voor De Graaff.

Even stoïcijns onderging hij slechts drie weken eerder een nederlaag. Toen ontnam de rechtbank de officier het recht op verdere vervolging van Rein van Z., omdat De Graaff diens belangen 'op grove wijze had veronachtzaamd'.

De Graaffs gebrek aan emoties is schijn. Meteen na het Van Z.-vonnis leek het wel 'alsof God door de gang ging', zegt een collega. 'Toen is er hier wel even met de deuren gesmeten.'

In Operatie Clickfonds zwiept Henk de Graaff wild op en neer tussen hoogte- en dieptepunten. Maar hij heeft een fijne neus voor een diepere moraal. Zijn overwinningen boekt hij niet alleen ín de rechtszaal, maar ook daarbuiten. Clickfonds is de motor geweest achter nieuwe wetten ter disciplinering van de financiële sector. Banken en beursbedrijven verscherpten hun interne controle op klanten en medewerkers.

En dat door toedoen van een gewezen godsdienstleraar die pas op latere leeftijd officier van justitie werd: een van de meest opmerkelijke aspecten van Clickfonds is de persoon van Henk de Graaff.

Het begin van zijn loopbaan ligt niet in het recht, maar toont wel zijn drijfveren als jurist. In 1979 voltooit De Graaff een opleiding in Tilburg met de scriptie From Beyond. De theologie van Paul Tillich in ontwikkelingspsychologisch perspectief. Hij werkt een paar jaar als leraar gymnastiek, handvaardigheid en godsdienstleer in Nederland. Dan vertrekt hij naar Afrika, waar hij scholen leidt in Nigeria en Kenia.

In 1986 keert hij terug naar Nederland. Een jaar later begint hij als griffier bij de Amsterdamse rechtbank. Naast die nieuwe baan behaalt hij binnen tweeënhalf jaar de meesterstitel. 'Het recht heeft me altijd gefascineerd', zegt hij in een vraaggesprek.

De jaren in Afrika, de pijlsnelle rechtenstudie: zij verraden twee eigenschappen waarover zowel critici als bewonderaars het roerend eens zijn. De Graaff is gedreven, en hij heeft een groot gevoel voor rechtvaardigheid. Bovendien zoekt hij ook in het recht het avontuur op.

In 1994, 46 jaar oud al, wordt hij officier van justitie op het parket in Amsterdam. Twee jaar later krijgt hij samen met zijn collega Marie-José van Zwieteren de taak financiële fraude te vervolgen. Op dat terrein is De Graaff zo groen als gras, maar hij blijkt een snelle leerling. Dankzij een tomeloze werkkracht - advocaten van verdachten treffen hem soms al om half zeven 's ochtends op kantoor aan - wordt hij een kenner van de vele nieuwe wetten op zijn terrein.

'Hij weet er echt heel veel van', zegt strafrecht-advocaat Oscar Hammerstein, die hem in zijn praktijk meemaakte. 'Bovendien heeft hij lef. Als De Graaff onrecht meent te bespeuren, maakt hij er een zaak van. Dat ging jarenlang wel anders bij justitie.'

Binnen een jaar viert hij zijn eerste veroordeling in de Weweler-zaak (zie kader). Maar zijn grote moment komt in 1997. Speurneuzen van de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst zijn gestuit op verdachte gedragingen van Han V., destijds een coryfee onder de Amsterdamse beurshandelaren.

De Graaff ruikt lont. Op vrijdag 24 oktober 1997 doet justitie onder zijn leiding een serie invallen op de Amsterdamse beurs en op vele andere plaatsen. Operatie Clickfonds is geboren. Al snel blijkt het te gaan om een spectaculaire zaak: grootschalige belastingfraude, frontrunning, een nog niet eerder strafrechtelijk beproefde variant van handel met voorkennis, en, alsof dat nog niet genoeg is, witwassen van misdaadgeld via de beurs.

Zijn daadkracht wekt bewondering in de publieke opinie. De officier blaakt van zelfvertrouwen. Tijdens zijn reguliere Clickfonds-overleg met De Nederlandsche Bank en de Stichting Toezicht Effectenverkeer verzekert hij deze toezichthouders dat de hoofdverdachten 'binnen drie maanden' voor de rechter zullen komen.

Drie jaar later wachten zij nog steeds op hun berechting.

Clickfonds groeit uit tot een mega-zaak, die de keerzijden van De Graaffs gedrevenheid blootlegt. Zijn harde optreden tegen verdachten blijkt niet altijd effectief. Bouwondernemer André Baar en zakenman Berry van den Brink zitten een tijdje in de cel, maar de verdenkingen tegen hen blijken zonder grond. Een dergelijk optreden komt hard aan in de financiële wereld: reputaties worden blijvend geschaad. 'Persoonlijk vind ik dat De Graaff meer rekening moet houden met de belangen van dit type verdachten', zegt Peter Römer, advocaat in de BolsWessanen-zaak.

Naast bewondering hebben advocaten van verdachten ook bedenkingen tegen De Graaff. Brieven blijven onbeantwoord, afspraken leiden tot verschillen van mening. De kwestie rond Van Z. heeft veel raadslieden ervan overtuigd dat dat niet alleen komt door slordigheid. 'Hier is meer aan de hand', zegt een van hen.

De officier is een solist, die slecht kan delegeren. Hij blijft tal van andere grote strafzaken doen, terwijl het Amsterdamse parket wordt overspoeld met Clickfonds-materiaal dat zelfs hij niet meer kan behappen.

In de loop van 1998 begint Operatie Clickfonds te haperen. De bewijzen blijven uit voor de meer spectaculaire delicten zoals witwassen. Advocaten beginnen aan te dringen op een snellere berechting van hun cliënten.

De Graaff is dan al geruime tijd de enige officier op de zaak, en heeft ook geen teamleider meer boven zich. Zijn collega Van Zwieteren is al in augustus 1997 uit het beeld verdwenen: eerst door langdurige ziekte, daarna door haar overstap naar KPMG.

Pas in het voorjaar van 1998 wordt zij opgevolgd door Ben Swagerman. De Graaff en Swagerman lijden samen in juni een zware nederlaag in de BolsWessanen-zaak. Dat is niet echt een opsteker. De vertragingen in Operatie Clickfonds duren voort, ondanks een drietal overwinningen in belastingzaken.

In augustus 1999 ploft een omineuze brief op de mat. Onderzoeksrechter Fred Salomon heeft genoeg van het Clickfonds-getreuzel. Hij maant tot spoed.

De signalen komen niet aan bij De Graaffs superieuren. Zijn hoogste baas, Hans Vrakking, is druk met een interne reorganisatie en de strijd tegen traditionele criminelen. Medio 1999 raakt De Graaff weer twee naaste medewerkers kwijt. Een van hen gaat werken voor Vrakking.

Dan is de maat vol voor de Clickfonds-regisseur. Hij laat weten op zoek te gaan naar een andere baan: de sollicitatiebrief ligt al klaar. Zijn vertrek zou vrijwel zeker het einde van de beursfraudezaak hebben betekend.

'Ik dacht: dát gaan we niet meemaken', zegt officier van justitie Joanna van Luijn. Zij wordt in oktober 1999 leider van het fraudeteam bij het Amsterdamse OM, vooral om De Graaff te helpen uit de impasse te komen waarin Clickfonds was geraakt. 'Ze zeiden tegen me: dat zal moeilijk worden. Henk stond bekend als een Einzelgänger.'

Van Luijn schrikt van wat ze aantreft. 'Er lag een enorm dossier, er liepen talloze zaken, maar niemand wist waar De Graaff mee bezig was.' Clickfonds blijkt slecht te zijn aangestuurd. 'Henk had zich in de materie ingegraven, maar vervolgens verzuimd om prioriteiten te stellen. Zo'n groot onderzoek loopt stuk als je niet een duidelijke koers uitzet.'

De Graaff is, als gezegd, geen begenadigd organisator. Hij heeft dringend behoefte aan assistentie. Van Luijn: 'Ik ben naar Vrakking gestapt en heb hem gevraagd: hoe gaan we verder met deze zaak? Als we dóór willen, zullen we daarvoor de nodige mensen moeten vrijmaken.' Met Joost Tonino krijgt De Graaff in februari 2000 een tweede officier naast zich.

Van Luijn is tevreden over de nieuwe aanpak. 'Er is veel meer overleg. Henk geeft regelmatig college over waar hij mee bezig is. Ik weet precies wat hij doet.' Wel blijft De Graaff wie hij is: 'Hij is van nature geen teamspeler. Dat blijft een punt van aandacht, al heeft hij dat goed opgepakt.' Zij vindt het niet terecht hem alle kritiek op Clickfonds in de schoenen te schuiven. 'Die mag het gehele Openbaar Ministerie zich aantrekken. Henk heeft heel lang alleen moeten werken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden