De grote schoonmaak is al begonnen

Han Vermeulen en Dirk de Groot zijn vrij, en ontkennen heftig. Het maakt niet uit: hun vroegere werkkring is al onherkenbaar veranderd....

EEN doorgewinterde effectenhandelaar vat de gevolgen van het justitie-onderzoek naar de beursfraude doeltreffend samen. 'De grote banken worden hoe dan ook de grote winnaars. Zij lachen zich rot. Operatie Clickfonds is funest voor de kleinere effectenhuizen. Institutionele beleggers zullen zich nu wel twee keer bedenken voor ze daarmee in zee gaan. Er is een sanering op gang gekomen in het voordeel van de banken.'

Nog vóór het Openbaar Ministerie één strafbaar feit heeft aangetoond, lijkt de eerste slag om de beursfraude al gewonnen. De spectaculaire inval in de effectenbeurs op 24 oktober en de arrestaties daarna veroorzaakten een kettingreactie, die op zich al zuiverend werkt. Hardnekkige ontkenningen van de vrijgelaten hoofdverdachten Dirk de Groot en Han Vermeulen (die alleen belastingfraude toegeeft) doen aan die ontwikkeling weinig meer af.

Reputaties zijn op het Damrak niet langer heilig. Besmette personen worden zonder pardon door hun werkgevers de laan uit gestuurd; verdachte instellingen hebben hun langste tijd gehad. Onder aanvoering van minister Zalm van Financiën roepen politici om het hardst om scherpere controle. Effectenbeurs, toezichthouders en pensioenfondsen proberen de schade te beperken en herhaling in de toekomst te voorkomen. Nout Wellink, president van De Nederlandsche Bank: 'Beursfraude moet met wortel en tak worden uitgeroeid.'

Tot nu toe hebben vooral kleinere effectenkantoren klappen opgelopen. De grote banken bleven buiten schot. Geschat wordt dat de drie grote banken (ABN Amro, ING en Rabobank) 85 procent van de markt in handen hebben. Tientallen effectenhuizen knokken om de rest. Kleinere kantoren zijn veelal afhankelijk van enkele grote cliënten zoals pensioenfondsen en verzekeraars. Zij zijn kwetsbaar voor een overstap door een institutionele belegger naar een grote bank, al was het maar uit voorzorg.

Het Openbaar Ministerie ontkent de aantijging van de Coornhert-liga, dat het publiek 'opzettelijk wordt opgehitst'. Verdachten zouden volgens de vereniging voor strafrechthervorming al bij voorbaat veroordeeld zijn door de ruime aandacht in de media.

'Onzin', oordeelt het OM. 'Maar dat van ons onderzoek een preventieve werking uitgaat, is duidelijk zichtbaar', concludeert de Amsterdamse persofficier Jeroen Steenbrink. 'Iedereen in de effectenwereld weet nu dat men zich aan de regels moet houden.' Francis Loudon, voorzitter van de Stichting Toezicht Effectenverkeer (STE): 'De affaire heeft al een heilzame werking. Voordat al het stof is neergedwarreld, beseft iedereen dat het menens is.'

Operatie Clickfonds moet aantonen dat justitie de grote strijd tegen de financiële criminaliteit nu aan kan, na een reeks mislukte pogingen verdachten wegens misbruik van voorkennis en witwassen achter de tralies te krijgen.

Justitie mikt op grote jongens op de beursvloer en hun gevierde maatjes in het bedrijfsleven. 'Wat wij nu doen, was tien jaar geleden absoluut onmogelijk geweest', zegt een ingewijde. 'De mensen die nu in beeld zijn gekomen, waren toen onaantastbaar.' Justitie had sterke aanwijzingen dat er op en om de beurs veel fout was, maar het ontbrak aan mankracht en wetgeving om hoofdpersonen aan te pakken.

'Het maatschappelijk klimaat is sterk in ons voordeel veranderd. Dat bleek al door de discussies over zelfverrijking en optieregelingen voor topmanagers. De tijd is rijp om topfiguren aan te pakken. Wij zijn er klaar voor.' Een effectenhandelaar: 'Het gaat om beursjongens die in de loop der jaren met zoveel geld zijn omgegaan, dat zij boven de wet dachten te staan. Aan die misvatting is al een eind gekomen.'

De schrik zit er goed in. Ook in politiek Den Haag, waar het mandaat en de budgetten voor de crimefighters worden vastgesteld. 'Wat nu naar boven komt is veel ernstiger dan wij vermoedden toen we in 1993 met de Nusse Brink-affaire bezig waren', zegt Ries Smits, Tweede-Kamerlid voor het CDA.

Het kleine effectenhuis Nusse Brink ging vier jaar geleden failliet, na beschuldiging door het OM van dubieuze transacties met criminelen. Voor de eerste keer werd Nederland opgeschrikt door een concrete aanklacht van crimineel witwassen via de beurs. Het OM kon de zaak niet hard maken.

Onder druk van gedupeerden van Nusse Brink kaartte Smits als eerste in Den Haag het falend toezicht op de effectenhandel aan. Tot op dat moment was de belangstelling voor de beurs in de politiek minimaal. De onafhankelijke Stichting Toezicht Effectenhandel (STE) bestond al, maar moest wegens gebrek aan mankracht en mandaat machteloos toezien.

Het Openbaar Ministerie was op zijn beurt weer geheel afhankelijk van de adviezen van deze STE en de Economische Controledienst (ECD). In die periode breidde alleen de beurs zelf de controle snel uit. Integriteit op de beursvloer werd een wapen in de hoog oplopende strijd met andere effectenbeurzen, zoals die in Frankfurt en Londen. Er werd door de Vereniging voor de Effectenhandel binnen korte tijd een controlebureau opgezet dat regelmatig bij justitie aanklopte.

Meestal verdwenen de beursdossiers in een diepe lade. De fraude-officier van justitie Jules Wortel gooide het loket zelfs dicht voor de beurs toen zijn dossierlade te vol werd. In 1990 stelde het controlebureau van de beurs al vast dat Han Vermeulen, hoofdverdachte in de beursfraude-affaire, betrokken was bij verdachte internationale geldtransacties. Die ontdekking werd zelfs niet aan het OM gemeld. Zeven jaar en vele onderzoeken later ging justitie tot actie over.

Voor de politici bleef de beurs lange tijd een ontoegankelijk gecompliceerd wereldje, waar niemand zijn handen aan wilde branden. Het ministerie van Financiën had andere prioriteiten en vond het prima dat het beursbestuur onder Boudewijn baron van Ittersum zijn eigen zaakjes regelde.

'Er waren geen sterke externe krachten die op ingrijpen aandrongen', concludeert Gerrit Ybema (D66), voorzitter van de vaste kamercommissie voor Financiën. Dat veranderde pas toen het Nusse Brink-schandaal in volle omvang aan de oppervlakte kwam en de gedupeerden parlement en media belaagden.

Ybema: 'Toen hebben we tegen elkaar gezegd: met het stellen van vragen aan de minister komen we geen steek verder. Er moet meer gebeuren.' Er kwam een werkgroep, een beperkt onderzoek en voorstellen ter versterking van de STE. Zalm heeft die aanbevelingen al grotendeels uitgevoerd.

Smits: 'Wat we drie jaar geleden hebben afgesproken, is absoluut onvoldoende geweest. Als ik de vertrouwelijke rapporten lees over witte-boordencriminaliteit, dan ril ik van de mogelijkheden in Nederland gemakkelijk geld te witten.'

Officier van justitie Henk de Graaff had nauwelijks de eerste arrestanten binnen of Zalm claimde 'het succes' van justitie al als een paarse overwinning. De Tweede Kamer wil praten over versterking van STE en Fiod en nauwe betrokkenheid van De Nederlandsche Bank bij het toezicht op de beurs. Zalm heeft laten weten dat hij opnieuw zijn portemonnee zal trekken als er bij justitie mensen bij moeten.

'Het zou treurig zijn als we miljoenen in extra toezicht en opsporing steken en dan nog geen hit hebben', aldus de minister. Hij komt vóór de kerst met een nota over de beursfraude en noodzakelijke maatregelen.

Ook het geschokte beurswereldje is ervan doordrongen dat justitie daar een serieuze opruiming wil houden. Directeuren van banken of effectenhuizen die worden verdacht van strafbare handelingen als frontrunning of witwassen, vliegen de laan uit. Het beursschandaal leidde al tot liquidatie van de besmette banken Bangert Pontier en NIB Securities.

Alle kantoren waar Han Vermeulen en Adri S. in de loop der tijd gewerkt hebben, verkeren in grote problemen. Leemhuis & Van Loon, het kantoor van Vermeulen, is door de nieuwe directie in de etalage gezet. Met Gestion gaat het slecht sinds de arrestatie van baas Adri S. Ook Van Meer James Capel ondervindt hinder van het feit dat Han Vermeulen daar tot 1993 werkte. De huidige directeur Dirk de Jong erkent ruiterlijk dat grote cliënten terughoudend zijn geworden. 'Wij hebben al lang een streep gezet onder het verleden. Maar als het moet, kiezen wij een nieuwe naam.'

Het kan nog jaren duren voor de rechter in hoogste instantie oordeelt over de verdachten die Operatie Clickfonds heeft opgeleverd. Maar het debat is al in volle hevigheid losgebarsten over verscherping van het toezicht op de financiële sector, met name de effectenhandel en de pensioenwereld.

De pensioenfondsen kwamen onder vuur na de arrestatie van Fred H., adjunct-directeur van het Philips Pensioen Fonds, en aanhoudende geruchten over corruptie van meerdere fondsmanagers. Bestuurders van menig pensioenfonds hebben hun bedrijf al door laten lichten op zoek naar rotte appels in de mand.

'Het effect van de beursfraude is te vergelijken met de gevolgen van de ABP-affaire', zegt Kees Zweekhorst, directeur van de Stichting Performance, een adviesbureau voor de pensioenmarkt. Ten tijde van de ABP-affaire was hij directeur van het pensioenfonds van Akzo. De ABP-zaak maakte duidelijk wat in de onroerend goedsector met smeergeld kon.

Zweekhorst: 'We schrokken ons rot. En niet alleen wij. In veel directiekamers is toen zorgvuldig nagegaan of de eigen organisatie en procedures klopten. Een pensioenfonds moet een glazen huis zijn, waarin je elke cent moet kunnen zien. Dat is mogelijk. Er mocht in onze organisatie geen doosje lucifers worden gekocht zonder twee handtekeningen ter goedkeuring.'

Zweekhorst is ervan overtuigd dat de beursfraude nu al in veel gevallen leidt tot aanscherping van interne procedures en betere functiescheiding. Maar uit ervaring weet hij ook dat de verschillen tussen pensioenfondsen groot kunnen zijn. 'Er zijn er die, laat ik zeggen, wat amateuristisch geleid worden. Dat brengt risico's met zich mee', meldt hij.

'Het is allemaal goed bedoeld', zegt de gepensioneerde effectenhandelaar. 'Maar er is zo'n gigantische hoeveelheid zwart geld in omloop. En de bereidheid om flink te betalen voor witwassen is zo groot, dat er nieuwe wegen gevonden zullen worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.