De onderneming Vitro Plus

De grootste varenhandelaar ter wereld zetelt in een klein Zeeuws dorp

John Bijl tussen de varens. Beeld Eva Faché

Tientallen miljoenen varens die worden verkocht in tuincentra en warenhuizen over de hele wereld zijn geboren in Burgh-Haamstede. Ze komen uit het laboratorium van Vitro Plus, een bedrijf dat John Bijl van zijn vader overnam en moderniseerde. En wat met varens kan, kan ook met groenten, meent Bijl. 

Voormalig biologiedocent John Bijl (58) laat zien dat de populaire Netflix-serie Breaking Bad ook een heel andere, minder spectaculaire afslag had kunnen nemen. Net als de scheikundeleraar uit de serie zei Bijl het onderwijs vaarwel, ging het laboratorium in en bouwde een wereldwijd miljoenenimperium op, zij het niet in crystal meth. Bijls handelswaar is volkomen legaal: varens. 

Ieder jaar worden vanuit het Zeeuwse Burgh-Haamstede, een dorp met nog geen vijfduizend inwoners, 32 miljoen varens verscheept naar zestig landen. Bijl perfectioneerde in zijn laboratorium in dertig jaar tijd het klonen van varens en is nu de grootste varenhandelaar ter wereld. Eigenlijk betreft het babyvarens: een paar blaadjes groeiend in een vingerhoedje gevuld met zwarte, geleiachtige voeding. Dit plantje gaat met honderdduizenden tegelijk per vliegtuig naar kwekers in onder meer Amerika, Canada en Australië, die de varens vervolgens in negen maanden tijd laten uitgroeien tot de populaire kamerplanten voor het tuincentrum.

In Florida staan eindeloze velden vol identieke varens, zo ver het oog reikt. Ze komen allemaal uit het lab van Vitro Plus. In de winter groeien ze in het zonnige Amerikaanse zuiden om bij het aanbreken van de lente per truck naar de filialen van warenhuis Homedepot in heel de VS te gaan. Varens zijn in Amerika een populair moederdagcadeau, vertelt Bijl. Hij schat dat hij 80 procent van de varenmarkt in Amerika in handen heeft.

De varenkoning stond ooit, meer dan drie decennia geleden, een jaar of vier voor de klas. Hij heeft de zachte vriendelijkheid van de onderwijzer nooit verloren, zijn mondhoeken krullen om de haverklap in een vluchtige lach. Hij draagt een overhemd met plantjespatroon. Destijds, het waren andere tijden, was er weinig werk voor een biologieleraar. Zijn vader had een kleine varenhandel en vroeg hem in het lab de kweek te moderniseren. Met een compagnon begon hij in een boerderij met basale instrumenten te experimenteren.

Opgehoopte stamcellen

Het geheim van de plant zit in het meristeem, opgehoopte stamcellen die nog niet gekozen hebben of ze een blad of stengel worden. Bij elke plantensoort zit de essentie ergens anders verstopt. Veel varens hebben wat de kwekers ‘runners’ noemen, een soort dunne wortelstokken die zich in de natuur onder de grond kunnen verspreiden, en tot nieuwe plant kunnen uitgroeien. Knip wat meristeem van de runners en je kunt het in het lab onder de juiste omstandigheden honderdduizenden keren vermeerderen.

Wat dan volgt, is het geheim van de smid. John Bijl lacht zijn vlugge lach: dit is niet bedoeld voor de concurrent. In grote lijnen kan Joanna van Oorschot het proces wel uit de doeken doen. De 27-jarige is teamleider van twee productielijnen. ‘In de drukke maanden produceren we 1,2 miljoen varens in een week.’ De embryonale planten worden in stukjes gehakt om vervolgens in geleivorm als toefjes in plastic trays met 126 kuiltjes te belanden. De kuiltjes zijn gevuld met voedingsstoffen: zouten, vitamines, suikers, actieve kool. De machine sluit de bakjes af met een geperforeerd folie.

Medewerker Joanna van Oorschot aan het werk bij de productielijn. Beeld Eva Faché

Vervolgens worden de ingekapselde drabjes in karren geladen om onder led-verlichting te ontkiemen tot kleine planten. Uit elk kuiltje groeit precies dezelfde varen, want afkomstig van hetzelfde meristeem. Vandaar die immense velden in Florida met honderdduizenden identieke planten. Van Oorschot: ‘Niemand weet dat hier zo’n groot bedrijf zit.’ Zij had ook geen idee toen ze er vijf jaar geleden stage ging lopen. Vitro Plus huist in een wit pand met groene kozijnen op een dertien-in-een-dozijn bedrijventerrein – hier wordt gekloond in stilte.

Even verderop, in Zierikzee, ‘koestert’ Vitro Plus zijn moederplanten in een warme kas, dit zijn de bronnen van het meristeem. Na het steriele lab waar de ontkiemende plantjes tegen elke invloed van buiten worden beschermd, oogt de kas ouderwets en open. De varens staan op ooghoogte in rijen opgesteld in metalen goten. Het zijn zo’n tweehonderd soorten, zegt Bijl. De bestseller heeft hij Nevada genoemd, een varen zoals je een varen verwacht, met veervormige bladeren. Andere planten zijn donzig, hebben grote bladeren of juist lange stengels of hebben tinten rood en geel tussen het groen.

Groenten in stellingkasten 

Ook hier zijn de omstandigheden volledig gecontroleerd, vertelt onderzoeker en plantenverzorger Dilge Catshoek-Ozkan (30). Toch hoeft de bezoeker in de kas geen witte jas aan. Het meristeem blijft van zichzelf schoon. Op de ‘puntjes die nog niet weten wat ze willen’ zitten geen bacteriën, legt ze uit. Andere varens hebben sporen, vertelt ze. Dit zijn microscopisch kleine bolletjes die in zakjes onder de bladeren zitten geplakt. Anders dan het meristeem moeten de sporen in het lab worden bevrucht. Het is onder andere haar taak om met regelmaat de sporen te oogsten.

Tegenover het witte pand in Burgh-Haamstede staat een bakstenen gebouw. Hier bevindt zich het nieuwste project van Bijl: Own Greens. Want wat met varens kan, kan ook met groenten, bedacht de ondernemer. In het lab kweekt hij samen met zijn net afgestudeerde zoon verschillende soorten sla, basilicum en kruiden. Net als de varens groeien de groenten in stellingkasten met led-licht. Er komt geen aarde aan te pas, slechts water en voedingsstoffen. De consument kan bij Own Greens een eigen ‘grow kit’ bestellen: in bakjes met water en twee pilletjes groeit in vijf weken een knapperige krop sla.

Bedrijf Vitro Plus

Waar Burgh-Haamstede

Sinds 1990

Aantal werknemers 70 medewerkers (54 fte)

Jaaromzet Ruim 6 miljoen euro

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden