De grootste abortuskliniek in Nederland sluit haar deuren. Wie heeft daar schuld aan?

Casa, de organisatie die de helft van de alle abortussen in Nederland uitvoerde, heeft zorgverzekeraars voor miljoenen opgelicht. Nu is de organisatie zelf failliet. Wie heeft daar schuld aan?

Duizend vrouwen met een afspraak bij een van de Casa-klinieken kregen deze week te horen dat die niet doorging. Beeld raymond rutting

Wat tegenstanders van abortus nooit lukte met hun protesten, heeft Nederlands grootste abortuskliniek in luttele maanden voor elkaar gekregen. Casa Klinieken, goed voor bijna de helft van de 31 duizend abortussen in Nederland per jaar, sluit haar deuren. De organisatie is failliet.

Dinsdag ging het licht uit in de laatste drie vestigingen, in Rotterdam, Maastricht en Amsterdam. Duizend vrouwen met een abortusafspraak waren in allerijl afgezegd, vertelt Ton Horn, voorzitter van de raad van toezicht.

Eigenlijk hadden de klinieken tot vrijdag open moeten blijven, maar dat bleek onverantwoord. Leveranciers haakten af omdat Casa de rekeningen niet betaalde. De schoonmaakploeg van de Maastrichtse kliniek had om dezelfde reden al het werk gestaakt.

Met enig cynisme zou je kunnen stellen dat Casa's ondergang niet te wijten is aan bedrog, maar aan integriteit. Want wat als bestuurder Ron Leenders het geknoei van zijn voorgangers niet had ontdekt of het in de doofpot had gestopt? Dan had Casa vermoedelijk nog jaren onbekommerd kunnen doorgaan. Tien jaar lagen de zorgverzekeraars, het ministerie van VWS, de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en de Casa-toezichthouders te slapen, terwijl bestuurder Bert van Herk het zorgsysteem bespeelde als een blackjacktafel met gemerkte kaarten.

Leenders is nog maar net aangetreden, op 3 oktober 2016, of hij waant zich in de act van een illusionist. Waar zijn onze medisch specialisten, vraagt hij zich af. Casa Medical, zusterstichting van Casa Klinieken, declareert alsof alle soa-testen, sterilisaties en uitstrijkjes zijn verricht door specialisten, zoals gynaecologen en urologen. Voor zorg van medisch specialisten kan Casa veel meer geld beuren bij verzekeraars dan voor zorg door abortusartsen. Dat zijn namelijk basisartsen. Maar hoe Leenders ook zoekt, hij ontwaart vrijwel alleen abortusartsen bij Casa. Met deze truc dupeert Casa verzekeraars voor zeker 5,6 miljoen euro, blijkt later uit het onderzoek dat accountantsbureau KPMG op Leenders' verzoek doet.

In oktober onthult de Volkskrant dat het totale bedrag nog hoger ligt: Casa dupeerde de verzekeraars voor zeker 8,8 miljoen euro. En dat alleen over de jaren vanaf 2012 - de misstanden begonnen in 2006. De Casa Medical-klinieken hadden bijvoorbeeld geen vergunning om zorg te mogen verlenen als zelfstandig behandelcentrum. Toch declareerde Casa in tien jaar vele tienduizenden behandelingen bij verzekeraars.

Dubbele declaraties

Bovendien declareerde Casa abortussen vaak dubbel: een keer voor de zwangerschapsafbreking, een keer voor een consult vooraf. Dat mag niet: wettelijk mocht Casa een consult alleen apart aftikken als de abortus daarna niet doorging. Ook sjoemelde Casa met verwijsbriefjes en moesten buitenlandse vrouwen allerlei onterechte kosten betalen, zoals voor medicijnen die bij de prijs van een abortus inbegrepen horen te zitten.

Toppunt was de deal met Stichting Trombosedienst en Artsenlaboratorium (Star-MDC). De Rotterdamse instelling voerde echo's uit bij vrouwen om te controleren of hun bij de huisarts geplaatste spiraaltjes goed zaten. Dit was eerstelijnszorg, maar Star-MDC liet de echo's door Casa declareren als duurdere, want door medisch specialisten uitgevoerde, tweedelijnszorg. Terwijl Casa Medical de behandelingen helemaal niet had uitgevoerd. Bestuurder Ron Leenders wilde geen contracten meer afsluiten met verzekeraars zolang Casa zijn zaken niet op orde had.

De inkomsten drogen daarna snel op. In augustus gaat Casa Medical failliet. Leenders en curator Marc Udink proberen te voorkomen dat Casa Medical de abortusklinieken meesleurt in zijn val. Vergeefs. Op 9 november valt ook Casa Klinieken om, geveld door miljoenenschulden bij onder meer de bank, de curator en VWS. Alleen het ministerie eist al ruim een miljoen euro terug aan te veel betaalde subsidie over het jaar 2017. Een verzoek aan de minister van VWS om die vordering achter te stellen bij de vorderingen van andere schuldeisers mag niet baten. 'Ik denk dat we anders een goede kans hadden gehad om het te redden', zegt toezichthouder Ton Horn. Ook al had dat betekend dat VWS de 1 miljoen euro aan belastinggeld waarschijnlijk nooit terug had gezien, voegt hij toe.

Monumentaal pand

Casa houdt aanvankelijk hoop op een snelle doorstart van de klinieken in Maastricht, Rotterdam en Amsterdam. Die hoop verdampt als de huurbaas van het monumentale pand aan de Sarphatistraat in Amsterdam besluit tot een huurverhoging: van 150 duizend naar 196 duizend euro per jaar. Ook blijkt een concurrent, de Beahuis & Bloemenhovekliniek, een vergunning te willen indienen voor een nieuwe Amsterdamse vestiging. Daarmee wankelt Casa's business case. De Maastrichtse kliniek is dan al opgegeven omdat een nieuwe rivaal, Gynaikon Klinieken, de deuren opent in Roermond. Gynaikon neemt ook de Casa-kliniek in Rotterdam over, meldt curator Udink vrijdag.

Wie heeft er schuld aan de ondergang van Casa? Leenders, Udink, Horn en het KPMG-rapport wijzen naar Bert van Herk, Casa-bestuurder van 2001 tot medio 2015. Net als oud-toezichthouders en de betrokken autoriteiten - de NZa is bezig met een onderzoek - doet Van Herk er het zwijgen toe, ondanks vele pogingen tot wederhoor van de Volkskrant.

Als de Volkskrant in oktober bericht over de misstanden bij Casa, noemt Van Herk de beschuldigingen tegenover Follow the Money nog 'apekool'. Zo beweert hij dat 40 procent van de zorg bij Casa Medical wel degelijk werd geleverd door medisch specialisten. In werkelijkheid, zoals het KPMG-rapport en bronnen binnen Casa bevestigen, ging het om nog geen 10 procent. De brief uit 2006 waarin de toenmalige minister zijn vergunningsaanvraag afwees, kan hij zich 'niet herinneren', meldt hij aan de Volkskrant. 'Het is al ruim tien jaar geleden.'

Eén ding moet gezegd: 'Van Herk is geen Möllenkamp, hij heeft zichzelf niet verrijkt', zegt curator Udink. Het geld van Casa ging vooral zitten in personeelskosten en de hoge huur en verbouwingskosten van Casa-panden, bijna allemaal op dure locaties.

Heeft hij gefraudeerd? Fraude bewijzen ligt strafrechtelijk lastig, zegt Udink: er moet sprake zijn van moedwil, wat moeilijk hard te maken is. De term fraude ligt bovendien gevoelig door Casa's bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering, weet Horn. 'Als er sprake was van fraude, keert de verzekeraar niet uit.'

Civielrechtelijk liggen er wel kansen tegen Van Herk, denkt Udink. 'Zelfs als de misstanden voortkwamen uit onkunde, pleit dat je nog niet vrij van je aansprakelijkheid als bestuurder.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden