DE ECONOMIE OP 1

Niet alleen de kloof tussen politiek en burger, ook die tussen Den Haag en het bedrijfsleven is groter dan ooit....

'Toen de commotie over de topinkomens en de Ahold-affaire groter werd, moest er iets gebeuren', zegt Niek Jan van Kesteren, algemeen directeur van werkgeversvereniging VNO-NCW. 'We zijn naar toenmalig minister Hoogervorst van Financiën gestapt en hebben hem het idee aan de hand gedaan voor de commissie-Tabaksblat, die later een code heeft opgesteld voor goed bedrijfsbestuur. De gedachte was het zelfreinigend vermogen op gang te brengen, om Nederland uit het smoezelige hoekje te halen. Op voorwaarde dat Hoogervorst zelf het idee lanceerde. Dat konden wij, als onderdeel van het proces, natuurlijk niet doen. Dat was geen punt: Financiën wist ook wat er speelde. Zoiets sluit dan snel aan.'

De lijnen zijn kort in de polder - ook letterlijk. Vanaf het hoofdkantoor van VNO-NCW, de Malietoren aan de Haagse Bezuidenhoutseweg, liggen de ministeries van Economische Zaken, Buitenlandse Zaken en Financiën op loopafstand. Vaak volstaat ook een telefoontje. Van Kesteren: 'Ik heb laatst Maxime Verhagen (CDA-fractievoorzitter, red.) nog even gebeld wat ze gaan doen met het toelaten van de Polen. Dit is natuurlijk toch een wereld waarin je snel kunt bellen. We hoeven geen ellenlange verhalen te houden, het is vaak een kwestie van ja of nee.'

Nauw als de banden tussen overheid en bedrijfsleven zijn, van liefde is geen sprake. Integendeel. Terwijl politiek Den Haag zich het hoofd breekt hoe de kloof met de burger te dichten, wendt ook het bedrijfsleven zich steeds meer af van 'het gedoe' op het Binnenhof.

'Zo is er ergernis dat de beloning van topmannen eerder en zwaarder is aangepakt dan de topinkomens in de publieke sector', zegt Morris Tabaksblat, voormalig baas van Unilever en voorzitter van de commissie voor goed bedrijfsbestuur. 'Het blijft dubieus dat iedereen van een topman van een bedrijf precies moet weten wat hij verdient, terwijl dat in de publieke sector, waar gewerkt wordt met belastinggeld, niet hoeft. Er is dus gemor over de schijnheiligheid van de politiek.' Die boodschap is inmiddels overgekomen: kabinet en Kamer zijn druk doende de publieke topinkomens aan te pakken.

De irritatie over de politiek blijkt ook uit de enquête die TNS Nipo voor de Volkskrant heeft gehouden onder vierhonderd invloedrijke Nederlanders. 'De hijgerigheid van sommige media en politici, waardoor kleine zaken tot kwesties worden en echte kwesties snel ondergesneeuwd raken', meldt een (anonieme) respondent, gevraagd naar de ergernissen over het Nederland van nu. 'Het politieke gedoe om niets. Het politieke gekonkel bij relevante zaken', meldt een ander.

Gereformeerd mannetje

Door dat gekonkel en het grote afbreukrisico - nog los van de ook sterk gegroeide salariskloof - hebben steeds minder ondernemers zin in de overstap naar Den Haag, tijdelijk advieswerk daargelaten.

'Het is een gebrek aan vertrouwen, en leiderschap kan niet zonder vertrouwen', zegt een voormalige baas van een multinational, die nog tal van functies bekleedt. 'Lubbers, die had ons vertrouwen. Kok had ons vertrouwen, ondanks zijn uitglijder over de topinkomens. Maar dit kabinet spreekt natuurlijk niet tot de verbeelding. Balkenende heeft de uitstraling van een stoeptegel. Een gereformeerd mannetje, opgegroeid in de wetenschappelijke wereld, dat het bedrijfsleven totaal niet kent.'

Als het nodig is, weet het bedrijfsleven de politiek evenwel prima te vinden. 'Toen ik in 1986 minister van VROM werd, was volkomen duidelijk wie belangrijk was en wie niet', herinnert de Friese Commissaris der Koningin Ed Nijpels zich. 'De eerste die mij bezocht, was voorzitter Frans de Vilder van het AVBB, de bouwbedrijven. Ik was koud twaalf uur minister, of hij stond op de stoep.'

Maar als het níet nodig is, mijden ondernemers politici het liefst. Voormalig Akzo Nobel-baas Kees van Lede: 'Als VNO-voorzitter was ik CDA-lid, maar daar heb ik afscheid van genomen. Men gaat teruglobbyen als je lid bent. En daaraan had ik geen behoefte.'

Voormalig Heineken-topman Karel Vuursteen: 'Politici hebben een grote mate van interesse in het bedrijfsleven, maar wij stimuleren dat niet. Het internationale bedrijfsleven en Den Haag, dat is toch een ander niveau. En politici moeten natuurlijk ook rekening houden met het algemeen belang. Maar we zijn altijd heel beleefd. Het blijft toch een minister.'

Mensen die zowel het bedrijfsleven als Den Haag goed kennen - een select gezelschap - zijn ook niet onder de indruk van het gemopper van ondernemers op de politiek. 'Het is borrelpraat. Kortzichtig. Iedereen heeft er ook verstand van, net als van voetbal', zegt vooraanstaand advocaat en oud- CDA-senator Willem Stevens.

Kees van Lede herinnert zich een voorval uit de 'Vogeltjesclub', een jaarlijks vertrouwelijk en informeel beraad van de minister, staatssecretaris en topambtenaren van EZ met de top van het bedrijfsleven. 'Daar heb ik mensen toch enormiteiten horen debiteren; die zouden het land wel even gaan hervormen. Jaren geleden hadden we er eentje die beweerde dat de minister-president nationaal op televisie drie prioriteiten moest afkondigen, en daarop iedereen moest afrekenen. Aad Jacobs (oud-baas van bank/verzekeraar ING, red.) maakte er gehakt van.'

Feitelijk heeft het bedrijfsleven ook weinig te klagen. 'Het is echt niet slecht als je kijkt naar de laatste kabinetten', zegt Van Lede. 'De staatshuishouding is behoorlijk op orde, de pensioenen ook, er zijn goede tendensen op het gebied van de vennootschapsbelasting, het is kortom economisch geen rommeltje. Dan is het een kwestie van de druk op de ketel blijven houden. Wijzen op het gevaar dat bedrijven tegenwoordig zo flexibel zijn dat ze hun hoofdkantoren overál kunnen vestigen, bijvoorbeeld. Dat is een serieus probleem, en dat weet het kabinet ook heel goed.'

Gemopper aan de bar

Dat ondernemend Nederland tussen het gemopper aan de bar of dis door best te spreken is over het beleid, blijkt ook uit de TNS Nipo-enquête onder de invloedrijke bestuurlijke elite. Van alle stemgerechtigde Nederlanders heeft slechts eenvijfde vertrouwen in het kabinet-Balkenende. Maar van de respondenten uit de enquête die in het bedrijfsleven werken, heeft meer dan de helft vertrouwen in het kabinet - veel vertrouwen zelfs. Dat is niet alleen beduidend meer dan de kiezer, maar ook veel meer dan de invloedrijksten bij overheid en semi-overheid; in die sectoren heeft respectievelijk 52 en 69 procent juist weinig vertrouwen in de ploeg van Balkenende.

De tevredenheid in het bedrijfsleven is niet vreemd, want het kan bogen op een goed georganiseerde en succesvolle lobby in Den Haag. De grote multinationals doppen vanouds hun eigen boontjes zelf - Shell voorop. 'Als de baas van Shell belt, neemt iedere fractievoorzitter de telefoon aan. Iedere minister trouwens ook. Dan zal het wel belangrijk zijn', zegt Nijpels. Vuursteen: 'Shell heeft een speciale status. Dat gebeurt vanzelf als er door EZ al jaren verkenningen worden gemaakt met en zonder Royal Dutch. Dan gaan ze bij Shell natuurlijk ook denken: wat is Nederland zonder ons?'

De 'gewone' bedrijven hebben VNO-NCW, dat hun belangen zo efficiënt kan behartigen met dank aan het poldermodel. Dat wordt vooral in liberale kring al jaren bekritiseerd: te stroperig, en bovendien zou het primaat terug moeten naar de politiek. Bij de harde confrontatie over de WAO tussen kabinet enerzijds en werkgevers en werknemers anderzijds leek dat poldermodel dan ook ter ziele.

Maar: 'Nee, het poldermodel is nooit weggeweest en nee, het poldermodel is niet stroperig. Die WAO was een fout van het kabinet, die na de grote demonstratie op het Museumplein gelukkig is gerepareerd', zegt VNO-NCW-directeur Van Kesteren, ook lid van het polderorgaan bij uitstek, de SER. 'Frankrijk ligt lam en Duitsland beweegt voor geen meter, allemaal over zaken die wij al jaren geleden geregeld hebben dankzij dat poldermodel - het gemeenschappelijk zoeken naar oplossingen voor problemen door overheid, bedrijfsleven en vakbeweging. VVD-minister Zalm is ook altijd tegen het poldermodel geweest, maar hij is ondertussen wel de grootste compromissensmid van de afgelopen decennia.'

Dat weet ook voormalig FNV-voorman Lodewijk de Waal. 'Netwerken en lobbyen doen wij als FNV net zo goed als de werkgevers', zegt De Waal in het FNV-hoofdkwartier in Amsterdam-Sloterdijk. 'Wij onder meer via Sociale Zaken, zij via EZ. Alle verbindingen zitten op een kluitje, zodat je eigenlijk alles wel weet. Je weet dat er allerlei clubjes zijn, maar die hebben we zelf natuurlijk ook.'

Ook de vakbewegingslobby is effectief, benadrukt De Waal. 'Werkgevers zetten zaken op de agenda, maar wij doen dat ook: RSI, het sick building-syndroom, de werkdruk. Toenmalig VNO-voorzitter Blankert keek verbijsterd; waar komen ze nu weer mee, van hard werken is nooit iemand doodgegaan. Maar we hebben het toch mooi op de agenda gekregen. Vooral via jullie, de media.'

Regelzucht

Maar met het maatschappelijk tij in de rug zijn de laatste jaren toch vooral de werkgevers aan zet in Den Haag. Zo is het tienpuntenplan dat VNO-NCW bij de vorige verkiezingen in 2003 presenteerde - Zet de economie op 1 - door het centrum-rechtse kabinet Balkenende goeddeels uitgevoerd.

Lagere belastingen was punt 1 - staatssecretaris Wijn van Financiën heeft intussen de vennootschapsbelasting verlaagd.

Op 2: minder regels, meer markt - het kabinet wijdde onlangs een speciale sessie op het Catshuis aan de aanpak van de regelzucht. Op 3: een deltaplan voor kennis en innovatie. Er is inmiddels een innovatieplatform actief met een fors budget. Op 4: een 'eerlijke, uitvoerbare WAO'. Ook geregeld.

'Ons werk richt zich nooit op wat algemeen bekend is', zegt Van Kesteren. 'Wij weten twee maanden voor Prinsjesdag hoe het met de begroting zit. Augustus is wat dat betreft altijd een belangrijke maand voor ons. Dan kunnen we, voordat dingen bekend worden, heel veel geld verdienen voor het bedrijfsleven. Eigenlijk is het zo: als VNO-NCW in de publiciteit komt, is het óf omdat we een zaak verloren hebben, óf om de achterban iets te laten weten. Waar je werkelijk mee bezig bent, dat heeft geen enkel belang bij publiciteit. Als u erover leest, is het werk al gedaan.'

Wat zijn voor VNO-NCW de doelen voor de komende kabinetsperiode? 'De sociale zekerheid laten we maar even met rust. Alleen de WW en het ontslagrecht nog een beetje aanscherpen', zegt Van Kesteren. 'Nee, onze grootste vijand is nu de bureaucratie. Als je iets wilt van een overheidsdienst, dan heb je in Nederland echt een probleem. Een half jaar wachttijd is in de overheidswereld niets. Helaas is het probleem alleen draconisch op te lossen: de overheid kleiner maken. En geen ambtenaar gaat zijn eigen graf graven.'

Niettemin heeft Van Kesteren goede hoop - kandidaat-VVD-leider Mark Rutte bijvoorbeeld heeft de strijd tegen de bureaucratie al hoog op de agenda staan. Maar de politieke kleur van het volgende kabinet doet er op dit punt ook weinig toe. 'Het besef leeft van links tot rechts', zegt Van Kesteren. 'De commissie voor het CDA-verkiezingsprogramma is al bij ons langs geweest. Ben Verwaayen, die het VVD-program schrijft, zit in het curatorium van VNO-NCW. De PvdA is nog niet geweest, nee. Die zijn altijd een beetje laat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden