De drie mogelijke bestuursvormen van ProRail

Het kabinet wil ProRail 'strakker aansturen'. Drie opties liggen op tafel.

Treinen over de Betuweroute.Beeld anp

ProRail weer terug naar NS

'Ik word steeds door de Kamer over ProRail op het matje geroepen, maar ik gá er niet over', klaagde Dijksma gisteren na afloop van de ministerraad. 'We willen ProRail scherper aansturen, dus wordt het een publieke organisatie.' Die zijn er in veel smaken, legde Dijksma uit, inclusief een terugkeer onder de vleugels van de NS. 'Nog dit jaar beslist het kabinet welke smaak het kiest.'

Openbaar vervoer expert Jaap Bierman bepleitte in een onderzoeksrapport dat de overheid de strikte scheiding tussen de NS en ProRail ongedaan zou moeten maken. Maar het ongedaan maken van de splitsing eind vorige eeuw tussen vervoerder NS en spoorbeheerder ProRail, kan nu niet meer. Ondanks dat Eerste en Tweede Kamer en een groot aantal deskundigen het er roerend over eens zijn dat die splitsing en de verzelfstandiging van ProRail jammerlijk is mislukt.

Europese regels staan in de weg. EU-lidstaten moeten de toegang tot het spoor laten toewijzen door een onafhankelijke spoorbeheerder. ProRail als onderdeel van NS, de grootste spoorvervoerder, is niet onafhankelijk. Helemaal duidelijk zijn die regels niet. Het is de interpretatie van de advocaat-generaal van het Europese Hof waaruit volgt dat samenvoeging van ProRail en NS niet meer kan.

ProRail als zbo

Een zbo is een zelfstandig bestuursorgaan dat, niet ondergeschikt aan een minister, overheidstaken uitvoert. Voorbeelden zijn Staatsbosbeheer en bankentoezichthouder De Nederlandsche Bank. Het omvormen van ProRail tot een zbo is de goedkoopste manier om de spoorbeheerder iets strakker aan de teugels van het kabinet te krijgen. Zo kan de Algemene Rekenkamer onderzoeken of het overheidsgeld dat in ProRail omgaat doel- en rechtmatig wordt besteed.

Staatssecretaris Dijksma is ministerieel verantwoordelijk in grote lijnen, maar hoeft niet voor elk detail naar de Kamer geroepen te worden. Tegelijk heeft ze het bestuur van de zbo-ProRail veel meer aan een touwtje heeft dan nu. Dijksma en haar opvolgers kunnen de de zbo-bestuurders benoemen, schorsen en ontslaan.

Daarvoor moet een bestuurder ongeschikt of onbekwaam zijn gebleken. ProRail wordt als zbo een overheidsinstelling die op aanvraag spoorcapaciteit toewijst aan vervoerders zoals de NS. De medewerkers van ProRail als zbo krijgen een rechtspositie die vergelijkbaar is met rijksambtenaren.

Lees ook:

Het kabinet wil meer grip op ProRail. Maar hoe? Het is een illusie dat een andere rechtsvorm alle problemen kan verhelpen.

Staatssecretaris Sharon Dijksma.Beeld anp

ProRail als Agentschap

Zou ProRail een agentschap worden van het ministerie van Infrastructuur en Milieu dan is het het best te vergelijken met Rijkswaterstaat. ProRail is dan een uitvoerend dienstonderdeel van het ministerie, dat wel zelfstandig is met eigen bestuurders en financiële administratie.

Hiërarchisch is een agentschap volledig ondergeschikt aan de staatssecretaris. Die zal dan ook veel meer grip krijgen op ProRail, met als nadelige consequentie dat zij en haar opvolgers elke keer dat er iets mis gaat op het spoor, ook als ProRail daar weinig tot niets aan kan doen, naar de Kamer geroepen dreigt te worden. In de praktijk zal de hoogste ambtenaar van I&M, de secretaris generaal van het departement, als 'eigenaar' en opdrachtgever van het agentschap ProRail gelden. Waarschijnlijk is dat dit gebaseerd zal zijn op prestatiecontracten. Maar het ministerie kan ingrijpen wanneer het wil.

Of een agentschap acceptabel is volgens Europese regelgeving, is een kwestie van finetuning. De regels schrijven voor dat een infrastructuurbeheerder onafhankelijk moet zijn als het gaat om beheer, bestuur en intern controle. Het op te richten agentschap ProRail zal aan die eisen moeten voldoen. Net als bij een zbo betekent een omvorming naar een agentschap waarschijnlijk wel dat alle spoorconcessies opnieuw moeten worden bezien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden