INTERVIEW

'De bereidheid om over de toekomst te praten ontstaat. Dat proef ik'

Als Kamerlid van de PvdA had ze een belangrijke rol in de totstandkoming van het Sociaal Akkoord. Nu zij voorzitter is van de Sociaal-Economische Raad wil Mariëtte Hamer (56) toezien op de uitwerking ervan.

'De PvdA-Kamerleden konden zich niet profileren omdat er ruimte moest zijn voor de politici van D66, CU en SGP.' Beeld Jiri Buller

Twee weken geleden begon ze bij de Sociaal-Economische Raad en nu al weet ze het zeker. 'Dit past helemaal bij mij.' Intussen is ze ook nog volop bezig met afscheid nemen van het leven dat ze zestien jaar lang leidde als PvdA-Kamerlid. Dinsdag is er een grote receptie in de Oude Zaal van de Tweede Kamer en vorige week werd ze tijdens een PvdA-ledenvergadering uitgeluid door partijleider Diederik Samsom.

Die zei daarbij publiekelijk iets opmerkelijks. Het baanbrekende Sociaal Akkoord, waarmee de polder terugkeerde in de politiek, is volgens Samsom voor een belangrijk deel op naam te schrijven van Mariëtte Hamer, nu de eerste vrouwelijke SER-voorzitter. In haar nieuwe werkkamer blikt Hamer terug en ontvouwt ze een ambitieuze agenda voor de SER.

Wij hebben altijd gehoord dat de PvdA-fractie op maandagochtend twee uur kon lezen in het Regeerakkoord en daarna mocht tekenen bij het kruisje.

'In het voorafgaande weekend zijn een paar woordvoerders geïnformeerd over de concepttekst. Daar was ik er een van. Ik las best ingewikkelde passages en ik wist tegelijkertijd dat werkgevers en werknemers zeer hechtten aan gezamenlijke afspraken. Toen dacht ik: ik kan allerlei amendementen voorstellen, maar dat gaat op deze termijn niet meer lukken. Dus laten we een kader toevoegen waarin staat dat het kabinet hecht aan constructieve samenwerking met de sociale partners. Ik kon ervan uitgaan dat zulk overleg de invloed op de inhoud zou hebben die ik wenste.'

Dat hebt u aan Samsom voorgesteld?

'Ja, ik heb dat weekend een gesprek met hem gehad. Dat deed ik niet in mijn eentje hoor, Hans Spekman heeft er ook een rol in gespeeld. Dat kader is aan het regeerakkoord toegevoegd en maandag is het in de fractie nog expliciet toegespitst op sociale afspraken over ontslag en WW. Dat alles is uitgemond in het Sociaal Akkoord, dat inmiddels is omgezet in wetgeving.'

De laatste formatie week nogal af van eerdere formaties die u sinds 1998 hebt meegemaakt.

'Ja, het ging snel en er was weinig terugkoppeling.'

Is de conclusie gerechtvaardigd dat het kabinet in het begin veel last heeft gehad van een formatie waarbij bijna niemand betrokken was geweest?

'Ja. Maar de echt goede manier van formeren is nog altijd niet gevonden. In 1998 was de formatie een soort groepsgesprek, er waren allerlei overlegtafels voor allerlei onderwerpen. Dat kan als je al een relatie met elkaar hebt: Paars II was een kabinet dat doorliep na Paars I. Aan Balkenende II hebben we ook met veel mensen gewerkt. Die formatie mislukte, met verstoorde verhoudingen tot gevolg. Reden waarom Balkenende IV met een klein groepje in Beetsterzwaag is gemaakt. Dat regeerakkoord had weer als nadeel dat het vooral procesafspraken waren. Daardoor moest er lopende de rit steeds opnieuw worden onderhandeld, wat lastig is als de relaties niet goed zijn. En in 2012 was het regeerakkoord een overval, het duurde een tijd voordat het tussen ieders oren zat. Maar uiteindelijk is dat, door alle deelakkoorden die zijn gesloten, een heel fluïde proces geworden.'

Mariëtte Hamer Beeld Jiri Buller

U hebt in zestien jaar zeven fractievoorzitters gehad, uw eigen periode tussen 2008 en 2010 niet meegerekend. Met wie voelde u zich het meest verwant?

'Ik heb met ieder een andere relatie gehad. Jacques Tichelaar was een maatje, we waren het over veel dingen eens. Met Wouter Bos heb ik heel goed gewerkt, maar met veel meer discussie. Ad Melkert is het meest ondergewaardeerd: inhoudelijk ijzersterk, maar in een maalstroom vermorzeld. Jacques Wallage vertrok snel. Jeltje van Nieuwenhoven leerde me veel over verhoudingen in de politiek. Job Cohen vond ik een heel bijzonder en fijn iemand, alleen met Job zelf in die rol ging het niet goed. Ik had bovendien privé een moeilijke tijd (Hamer is gescheiden, red.), dus dat was geen leuke episode. Maar aan de persoon Cohen lag het niet.'

Dan Diederik Samsom. Waarom houden de mensen niet van hem?

'Niet van hem houden? De mensen hebben in 2012 massaal op hem gestemd.'

Maar nu al twee jaar niet meer.

'Zo'n periode met alleen peilingen vind ik altijd lastig te beoordelen. We hebben natuurlijk de gemeenteraads- en Europese verkiezingen gehad, die zou je als testcase kunnen zien. Maar we zitten in een periode zo vol met veranderingen, dat ik denk dat de echte beoordeling nog komt. Toen ik in 2008 de strijd om het fractievoorzitterschap van hem had gewonnen en hij daarna vaak het land inging, zeiden de mensen juist dat ze heel veel van Diederik hielden. Terecht zegt hij nu dat we een nieuwe fase ingaan. Hij gaat niet meer alleen maar vertellen, hij gaat mensen nu ook meenemen.'

Daarmee vervalt zijn belerende kant?

'Wat mensen soms ervaren als belerend, is eerder enthousiasme. Hij is een echte campagneman en een redenaar. Dat is in het verleden juist vaak als positief beoordeeld. Hij kan zeker nog de harten veroveren.'

Is zeven fractievoorzitters in zestien jaar eigenlijk veel?

'Ja. Het zegt iets over de politiek. Toen ik begon, werd er gezegd: een Kamerlid heeft vier jaar om het vak te leren, vier of acht jaar om het uit te oefenen, en dan nog vier jaar om te coachen. Maar van blokken van vier jaar is na Paars helemaal geen sprake meer geweest.'

Mariëtte Hamer bij het logo van de SER. Beeld ANP / Bart Maat

Maar na een jaar is toch duidelijk of iemand een goed Kamerlid wordt?

'Nee, dat is niet waar. Je hebt wel een categorie waarvan je na een jaar ziet dat ze niet gelukkig worden in het vak. Maar iemand kan best pas na drie jaar gaan opvallen als Kamerlid, bijvoorbeeld omdat je een dossier hebt dat een poos geen aandacht trekt.'

Hoe komt het dat de huidige fractie nog niet veel kleur heeft gekregen?

'Dat moet het komende jaar gaan gebeuren. Het kabinet heeft in razend tempo akkoorden gemaakt met drie andere partijen om tot wetgeving te komen. Het was als woordvoerder moeilijk je te profileren, want er moest ruimte zijn voor de politici van D66, CU en SGP. Nu de implementatie komt, is het zaak dat de partij op een aantal kerndossiers met goed uitlegbare verhalen komt waarmee ook Kamerleden uit de voeten kunnen.'

Van de veertien fractieleiders is er één vrouw. Wordt u daar verdrietig van?

'Dat is helaas al een tijdje zo. Voor vrouwen in de top van de politiek is het nog net iets harder werken dan voor mannen.'

Waar ligt dat aan?

'Vrouwen liggen meer onder het vergrootglas dan mannen. Ik heb vanuit de Kamerbankjes heel wat mannen in slecht zittende pakken gezien, maar daar lees je nooit iets over. Terwijl het bij vrouwen altijd over hun kleding en andere uiterlijkheden gaat. Je moet veel persoonlijke kritiek kunnen incasseren en vrouwen trekken zich dan sneller terug dan mannen. Overigens zie ik in de leeftijdscategorie van mijn dochter van 16 een generatie jonge vrouwen die daar minder mee zit. Dat geeft hoop.'

Komen we ooit nog uit deze periode van grote pieken en dalen voor de middenpartijen?

'Ik heb de indruk dat er in de samenleving meer behoefte aan gemeenschapszin begint te komen. Misschien duidt dat op een behoefte aan hergroeperen.'

Dan zou u hier helemaal goed zitten?

'Dat gevoel heb ik ook!'

Tegelijkertijd zit het polderoverleg toch al tien jaar in de ijskast?

'Nou, in 2008 was er nog een heel belangrijk SER-advies over de AOW. Daar waren vakbeweging en werkgevers het weliswaar niet over eens, maar veel ervan is in het kabinetsplan gekomen. En recentelijk is hier het Energieakkoord gesloten.'

De FNV is gespleten. Wat is de zeggingskracht nog van de vakbeweging?

'Hier in huis maakt de FNV allesbehalve een gespleten of aangeslagen indruk. Het moeilijkste hebben ze achter de rug. En bedenk: zonder vakbeweging geen cao's. Ik denk dat de meeste mensen er niet aan moeten denken als er opeens geen cao's meer zouden zijn. Mensen worden minder makkelijk lid van een club. Daar hebben politieke partijen ook last van.'

U begint op een dieptepunt en het kan alleen maar beter worden?

'Na het 'ieder voor zich' komt nu weer oog voor het gezamenlijke. Kijk naar het Sociaal Akkoord. Ook de grootste regeringspartij, de VVD, die nooit zo van dit soort akkoorden was, steunt dat volop, net als D66, ook niet echt een polderpartij. We komen uit een periode van polarisatie en gaan naar een periode van meer harmonisatie. Daarin kan de SER een heel belangrijke rol spelen. Wil je economische groei, werkgelegenheidsgroei, goede arbeidsomstandigheden, waardering op de werkvloer, dan moet je het met elkaar doen. Dan moet je begrip hebben voor elkaars standpunten.'

Afspraken uit het Sociaal Akkoord van 2013 zijn verwerkt in wetgeving, maar moeten ook hier worden uitgewerkt met een advies over de arbeidsmarkt. Krijgen vakbeweging en werkgevers weer een bestuurstaak in de 35 'werkkamers' die er gaan komen?

'Daar ga ik niet op vooruitlopen. Wat je wel ziet, is dat de rol van de SER belangrijker wordt door de verbinding tussen nationale afspraken en decentrale uitwerking. Ik wil dat de SER contact legt met de regio's en de gemeenten over de uitwerking van afspraken en de praktijk gaat volgen.

'De gedachte dat het klaar is als je een wet hebt gemaakt, is heel ouderwets. De samenleving ontwikkelt zich permanent. Een wet is korter actueel. Je legt vast welke ontwikkeling gaande was, wat je wenselijk vindt, hoe je wilt bijsturen. Kijk naar de Wet flex en zekerheid over flexwerk en ontslagrecht. Maar je weet ook dat de arbeidsmarkt zich niet aan alle wetten houdt en zich verder ontwikkelt.

'De SER moet uiteraard goede adviezen blijven geven, maar ook volgen wat er in de praktijk gebeurt en daarover berichten: dat gaat niet goed, stel het beleid bij. Dat kan, omdat de partijen uit de praktijk en de wetenschap hier toch al bij elkaar zitten. Dan wordt het een doorlopend proces. Dan krijg je drie typen adviezen: een soort korteklapverkenningen, adviezen over actuele zaken en dan de adviezen over de middellange termijn.'

Dan krijgt u nogal wat op uw bord. Het kabinet heeft in wetgeving, op de tekentafel, de maatschappij overhoop gehaald. Dat wordt volgend jaar buiten voelbaar.

'Dat is altijd zo met wetgeving. Maar wat je nu vooral ziet, is dat de samenleving en de levens van mensen zo ontzettend in ontwikkeling zijn. Vroeger was het beeld simpeler: leren, werken, dan vervroegd pensioen en nog even van het leven genieten. Nu zie je mensen langer leren, vaak gecombineerd met een beetje werk, dan een periode gigadruk met carrière, kinderen en ouders. Dan volgt een nieuwe fase waarin de carrière is gemaakt maar nog een poos gewerkt moet worden, gevolgd door stoppen met werken. Wat dat betekent voor de zorg, inkomens, wonen, arbeidsmarkt dat zijn heel relevante vraagstukken die juist hier thuishoren om goed te doordenken. Kijk ook naar de groei van het aantal alleenstaanden daar komt ook een behoefte uit voort om dingen samen te doen.

'Er was altijd het idee dat je kinderen het beter zouden krijgen dan jijzelf. We komen nu uit een pessimistische periode waarin veel ouders zich zorgen maakten dat hun kinderen het slechter zouden krijgen. Nu we uit het dal kruipen, zal de behoefte toenemen om over de toekomst na te denken. Dan wordt het makkelijker verschillen te overbruggen. Dat gesprek moeten we aangaan. Die bereidheid ontstaat. Dat proef ik.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.