Reportage Schiphol

De achterkant van uw betaalbare vlucht: Schiphol draait op goedkope arbeidskracht

De passagier merkt geen verschil, maar zijn bagage kan door maar liefst zes bedrijven aan boord van het vliegtuig worden gebracht. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Arbeidsomstandigheden op Schiphol zijn op z’n best matig te noemen. Volgens vakbond FNV doet de luchthaven er alles aan om de goedkoopste te zijn voor luchtvaartmaatschappijen. Hoe erg is het volgens werknemers zelf? ‘Soms schaam ik me dood.’

‘Veiligheid gaat voor snelheid’ is het motto bij Menzies Aviation, een van de bedrijven op Schiphol die de koffers van de reiziger van de vertrekhal naar de buik van het vliegtuig brengen. ‘Waarom denk je dat dit motto nodig is’, zegt een medewerker van Menzies. Het is een retorische vraag: in de praktijk is snelheid vrijwel altijd belangrijker. Hij is ‘verslaafd’ aan zijn werk, maar voelt zich steeds meer uitgeknepen door zijn werkgever.

Het is de paradox van de luchtvaart. Voor drie tientjes vliegt de consument van Amsterdam naar Spanje of Zweden, voor zes naar Turkije. De reiziger stapt na trein- of autorit een fonkelende vertrekhal binnen en loopt langs glimmende taxfreeshops naar zijn gate. Een slurf brengt hem naar zijn vliegtuig. De motoren daarvan draaien op goedkope kerosine. Schiphol draait op goedkope arbeidskracht.

De lonen zijn laag en de werkdruk hoog, zeggen werknemers die voor verschillende afhandelbedrijven werkzaam zijn op ’s lands grootste luchthaven. Ze zien hun werkgevers verwikkeld in een harde concurrentiestrijd om de gunst van de luchtvaartmaatschappijen. En Schiphol, zeggen ze, is de lachende derde. Ze willen alleen met gefingeerde namen in de krant uit vrees voor reprimandes.

Maar verandering lijkt aanstaande voor de afhandelaars. Vakbond FNV is in onderhandeling met een vijftal bagage- en vrachtafhandelbedrijven om tot een sector-cao te komen, een gemeenschappelijke basis van arbeidsvoorwaarden voor vergelijkbaar werk. Het zou een doorbraak betekenen op de luchthaven, waar de afgelopen jaren het aantal inwisselbare bedrijven met afzonderlijk personeelsbeleid toenam.

Fysiek zwaar

‘Vrrrrroooooooeeemmmm.’ Met zijn hand laat platformmedewerker Mark een denkbeeldig vliegtuig landen op de eettafel in zijn woonkamer. De theedoos doet dienst als loods. ‘Mooi hè? Het is prachtig om te zien. Dat is het kloterige eraan.’ Hij werkt al tien jaar met plezier op Schiphol, al weet hij dat zijn gezondheid eronder lijdt. ‘Zo’n vliegtuig komt naar beneden en gooit dan vol z’n remmen erop door de motoren om te draaien. Dat is één grote wolk verbrande kerosine.’

Het werk is fysiek zwaar. In de loods stapelen mannen de vracht op metalen platen die Mark en zijn collega’s vervolgens bij ‘de kist’ vanaf dolly’s (karretjes) op een rollende band richting laadruimte moeten duwen. ‘Dat doe je met je lijf. Je moet even de zwaartekracht overwinnen door je benen erin te zetten.’ Soms wint de zwaartekracht en verliest een medewerker een vingertop. ‘Alles is van metaal, het geeft niet mee.’

Mark ziet de arbeidsomstandigheden verslechteren. De tijdsdruk neemt toe, het werk wordt onregelmatiger. Zijn rooster is een sudoku van diensten. De drie grote vrachtafhandelaars, Menzies, Dnata en Swissport, draaien grotendeels op buitenlandse uitzendkrachten, vertelt hij, mannen uit Oost-Europa die gebrekkig Engels spreken maar geacht worden om vanaf dag één alles te kunnen. ‘Dat kunnen ze niet.’

Goedkoopste luchthaven

Schiphol heeft maar één doel, zegt FNV-campagneleider Joost van Doesburg, en dat is de goedkoopste luchthaven zijn voor de luchtvaartmaatschappijen. In tegenstelling tot grote vliegvelden elders, waar doorgaans een of twee afhandelings- en beveiligingsbedrijven de luchthaven bedienen, verwelkomt Schiphol vele partijen. Door dienstverleners te laten concurreren kan Schiphol goedkoop blijven, stelt de bond. In een nieuwe ‘tender’ verwelkomt de luchthaven maar liefst zeven beveiligingsbedrijven.

De Nederlandse luchthaven is inderdaad al jaren een van de goedkoopste van Europa, zegt Joost Zuidberg van het Amsterdamse onderzoeksbureau SEO. ‘In 2018 kwam Schiphol als goedkoopste van West-Europa uit de bus in een benchmark met tien concurrerende vliegvelden.’ De verschillen zijn soms enorm. Een luchtvaartmaatschappij die in 2018 op Londen Heathrow vloog was 191 procent meer kwijt aan havengelden en beveiligingskosten, op Frankfurt 102 procent meer en op Charles de Gaulle bij Parijs 74 procent.

SEO vergelijkt de tarieven al een flink aantal jaren. Opmerkelijk: in 2018 verdiende Schiphol evenveel aan havengelden, beveiligingstarieven en kosten voor de verkeersleiding als in 2003. ‘De tarieven gaan op Schiphol overigens de komende jaren wel omhoog, omdat de luchthaven momenteel grote investeringen doet’, aldus Zuidberg. Toch zal het de luchtvaartmaatschappijen niet wegjagen, verwacht hij. ‘Lage tarieven zijn niet de belangrijkste reden om voor een vliegveld te kiezen. Vooral de vraag naar tickets geeft de doorslag.’

191 procent meer betaalde een luchtvaartmaatschappij in 2018 om op Londen Heathrow te vliegen dan op Schiphol.

Nauwelijks opleiding

Lisa begeleidt passagiers met een beperking van en naar het vliegtuig. Ook zij kan zich geen mooier werk voorstellen. ‘Er zijn mensen die voor het eerst vliegen om een familielid op te zoeken dat ze al jaren niet hebben gezien.’ Maar voor die verhalen heeft ze nog amper tijd sinds haar werkgever Axxicom een nieuw contract afsloot met luchtvaartmaatschappijen.

In de laatste ‘tender’ is afgesproken dat de airlines Axxicom per passagier betalen. Voorheen begeleidde ze een passagier per keer, nu wordt ze in haar eentje naar een gate gestuurd om daar alle mensen die ondersteuning nodig hebben op te halen. ‘Soms moet ik mensen vragen om toch proberen te lopen omdat ik maar één rolstoel heb. Of om drie kwartier te wachten. Ik schaam me dan dood.’

Stagiairs worden als volwaardige collega’s ingezet, zegt ze. ‘Er is nauwelijks een interne opleiding, terwijl je je talen moet kennen en met verschillende handicaps moet weten om te gaan.’ Steeds meer vaste krachten vertrekken en kiezen voor regelmatiger werk in de thuiszorg.

Onderhandelingen

De buitenwereld vangt af en toe een glimp op van het gewoel achter de schermen van Schiphol. Reizigers hadden last van piloten en cabinepersoneel die het werk neerlegden voor een betere cao. Maar ook beveiligers, vracht- en bagageafhandelaars, passagiersbegeleiders en grondpersoneel voerden de afgelopen twee jaar acties. Soms met succes: eind vorig jaar dwongen de vrachtafhandelaars van Menzies World Cargo een nieuwe cao af, mét een loonsverhoging. Ook het personeel van brandstofleverancier Aircraft Fuel Supply (AFS) boekte resultaat na het dreigen met acties.

Michel van de Stolpe is hr-directeur van Swissport en voorzitter van de werkgeversvereniging van afhandelbedrijven. Ook de bedrijven willen dat er een eind komt aan de ‘concurrentie op arbeidsvoorwaarden’, laat hij weten. ‘Concurrentie is gezond’, stelt hij, maar de bedrijven kunnen op andere zaken concurreren dan goedkoop personeel. ‘De rol van Schiphol ten aanzien van concurrentie onder de bedrijven is klein’, beweert hij.

FNV’er Van Doesburg bevestigt dat constructieve gesprekken gaande zijn. ‘De werkgevers en de werknemers in de bagageafhandeling hebben de neuzen dezelfde kant op.’ Maar Schiphol is volgens hem ‘onderdeel van het probleem’. De luchthaven is niet betrokken bij de onderhandelingen en hij wil dat graag zo houden.

Schiphol laat in een reactie weten te hechten aan ‘goede werkomstandigheden voor iedereen op de luchthaven’. Bij vorige cao’s speelde Schiphol een bemiddelende rol, stelt een woordvoerder. Hij benadrukt dat afhandelaars een contract hebben met de luchtvaartmaatschappijen. In de eigen aanbestedingen zit altijd ‘een uitgebreide personeelsparagraaf in de lijn van de code verantwoordelijk marktgedrag’.

Buitenlanders

De passagier merkt geen verschil, maar zijn bagage kan door maar liefst zes bedrijven aan boord worden gebracht: Worldwide Flight Services, Swissport, Aviapartner, Dnata, Menzies Aviation en KLM. Op de werkvloer wordt ‘geknokt’ om karren, containers en bagagecarrousels, vertelt medewerker Leon van Swissport. Hij en zijn collega’s stapelen de koffers, honderden in korte tijd. Het is niet ingewikkeld, maar alertheid is vereist om alle bagage bij de juiste vluchten te krijgen.

Ook Swissport huurt veel flexibele krachten in via het uitzendbureau. De helft is uitzendkracht. Afgelopen zomer liepen er opeens veel Tsjechen rond, vertelt Leon. ‘In de zomer bestaat de helft van het personeel uit buitenlanders.’ Aardige mannen, en de meeste spreken een beetje Engels, maar het gebrek aan ervaring leidt tot fouten en ongelukken. ‘Sommigen kunnen geen labels lezen. Dan kunnen koffers op de verkeerde kar belanden.’ Zo’n verdwaald stuk bagage is een ramp. ‘Dan moet soms een hele container worden leeggehaald om die ene koffer onderop apart te kunnen zetten.’

Belangrijker nog dan meer loon is ‘meer aandacht voor opleidingen’. ‘Dat gebeurt nu tussen de bedrijven door.’ En vooruit, wat hij ook graag zou willen: gratis koffie in de kantine. ‘We waren lange tijd het enige bedrijf op Schiphol dat zijn werknemers liet betalen voor de automaat. Nu krijgen we wel een koffievergoeding – voor 30 kopjes per maand.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden