De achterhoedegevechten van VSN

Annemarie Jorritsma maakt een einde aan het monopolie van busvervoerder VSN. Er zij concurrentie, besloot ze deze week. VSN verloor het gevecht met het ministerie....

HARRY VAN GELDER

BIJNA juichend verliet de VSN-delegatie enkele weken geleden het ministerie van Verkeer en Waterstaat. 'Het valt mee. De structuur van VSN wordt niet meer aangepakt', zei Jos Joosen, de president van het Verenigd Streekvervoer Nederland (VSN) opgelucht. Dat de minister inmiddels een ander plan had om het monopolie van de VSN te breken, had hij niet begrepen. Voorzichtig had minister Annemarie Jorritsma het naar voren gebracht. Haar ambtenaren hadden het nog wat stelliger geponeerd, maar Joosen hoorde alleen wat hij wilde horen.

Meer dan een jaar hadden Jorritsma en de VSN Groep gekibbeld over de structuur van de busonderneming. De minister wilde de VSN Groep opsplitsen in een paar zelfstandige bedrijven. Ze volgde daarbij de lijn van de Tweede Kamer. Die ging in het najaar van 1995 op hoofdlijnen akkoord met de invoering van marktwerking in het streekvervoer. Eén van de voorwaarden, vastgelegd in een motie van VVD'er Remkes, was 'een geringere dominantie van de VSN op de openbaar-vervoermarkt'.

Het opsplitsen van het busbedrijf bleek echter een onbegaanbare weg. Op last van de landsadvocaat verliet de minister dit pad. Weliswaar is de staat de enige aandeelhouder, maar de VSN Groep is een structuurvennootschap. Daarom hebben de commissarissen het laatste woord. En die lagen dwars, inclusief de overheidsleden Henri van Heugten (Rijkswaterstaat) en Gerard Blom (Financiën). De commisssarissen wilden, net als de raad van bestuur, één groot en sterk VSN.

De VSN'ers wisten, of dachten te weten, dat ze het ministerie konden trotseren als ze - raad van bestuur, raad van commissarissen, en ondernemingsraad - één gesloten front zouden blijven vormen. Toen Joosen stralend het ministerie kwam uitgelopen en zijn achterban meedeelde: 'Gelukkig, we kunnen op dezelfde weg blijven doorgaan', leek de VSN-tactiek geslaagd.

De vreugde was van korte duur. Toen de VSN-delegatie een week later wederom bij het ministerie werd ontboden, schrok ze zich rot. Op tafel bij de ambtenaren - Jorritsma was er deze keer niet bij - lag de Implementatienota.

Het lang verwachte stuk, dat de spelregels voor concurrentie in het openbaar vervoer moest regelen, bevatte een keihard gegeven: het landelijke marktaandeel van de VSN Groep in het streekvervoer, nu 98 procent, moet omlaag. Van 50 procent in het jaar 2000 moet het via 40 procent in 2005 afnemen naar 35 procent in 2010. Een verdere verkleining van het marktaandeel wordt in de nota niet uitgesloten.

Zolang de VSN Groep niet aan de wettelijke norm voldoet, mag het niet meedoen met de openbare aanbestedingen. Het busbedrijf slinkt dan vanzelf, omdat in het jaar 2005 het gehele busvervoer, met uitzondering van de bussen van de gemeentelijke vervoerbedrijven, minstens één keer moet zijn aanbesteed.

'Als je niets met de structuur kunt doen, dan moet je het in de omgeving zoeken', zei Jorritsma deze week na afloop van de presentatie van haar nota. Om daarna te verzuchten: 'Hadden we dit maar eerder bedacht.'

De relatie tussen VSN en het ministerie is notoir slecht. Dat bleek ook bij de persconferentie. Terwijl aandeelhouder Kees Arends van concurrent Vancom koffie voor de minister haalde en vrolijk met haar babbelde, stonden de VSN'ers beteuterd toe te kijken.

'We begrijpen het ook niet', zegt Dirk van Setten, secretaris van de raad van bestuur. 'We kunnen maar niet doordringen tot het ministerie. Het was steeds een brievenbus-overleg. Wij stopten er een papier in en het ministerie haalde het er uit, en andersom. Echt gepraat werd er nooit.'

De verstoorde relatie tussen het VSN-bestuur en Den Haag was begin dit jaar de oorzaak voor het vertrek van de toenmalige president Chris Nyqvist. Hij moest verdwijnen, omdat hij bij de Haagse politici vaak te bot overkwam. Tenminste, dat werd gezegd.

Nyqvist werd opgevolgd door een van de mensen die hem wegstuurden: commissaris Jos Joosen. Maar Joosen bakt er niet veel van in Den Haag. Velen vinden hem te licht. 'Joosen komt niet uit de hoek van het openbaar vervoer en begrijpt er weinig van', zegt een ingewijde.

Joosen is afkomstig van het leasebedrijf Athlon. Daar verdween hij omdat er een verkeerde acquisitie werd gepleegd in het buitenland. Athlon verloor ongeveer zeven miljoen gulden. Zelf zegt Joosen dat hij zijn verantwoordelijkheid nam en opstapte, anderen menen dat hij is weggestuurd.

Sommigen bij VSN vermoeden een doemscenario. Ze denken dat Nyqvist is weggebonjourd om de VSN rijp te maken voor opsplitsing. 'Bij Nyqvist was dit niet gebeurd', zeggen ze. Maar Jorritsma ontkent dit, alhoewel ze zich tegen betrokkenen wel eens heeft laten ontvallen: 'Het helpt wel.'

Het huidige VSN-bestuur is nu stuurloos. Na Nyqvist stapte vorige maand de financiële man Ronald van der Zijl op. Hij kon zich niet langer verenigen met het beleid van Jorritsma. Van het oude driekoppige bestuur is nu alleen nog Hans Rat over, een wat kleurloze man die verantwoordelijk is voor de markt.

Volgens ingewijden ontbreekt het dit bestuur aan visie, waardoor het tegenspel mager en krachteloos is. Ook de minister lijkt niet erg overtuigd van de denkkracht van het VSN-bestuur. 'Ze moeten bij VSN eens creatief worden.'

Typerend voor de wijze van opereren van het huidige VSN-bestuur is de reactie op de Implementatienota. Die reactie is vooral defensief. 'We laten niet kapot maken wat we in een aantal jaren hebben opgebouwd. We bekijken of dit allemaal juridisch wel kan', zegt VSN-secretaris Van Setten.

Volgens Kees Arends van het Amerikaanse busbedrijf Vancom reageert VSN tegen beter weten in. 'Ze blijven zich verzetten tegen een wereld die veranderd is.'

Maar VSN trekt zich niets van deze kritiek aan. Het concern zet zich schrap. 'Over één ding zijn we het eens. We gaan absoluut geen bedrijven verkopen. We hebben een goede thuisbasis en een redelijke omvang nodig om allerlei nieuwe zaken te ontwikkelen, zoals bijvoorbeeld de chipkaart', zegt Van Setten. Om er aan toe te voegen: 'De Interliner was er nooit gekomen als we te maken hadden gehad met zelfstandige busbedrijven.'

Maar Jorritsma is nauwelijks geïmponeerd. Zij vindt dat een kleinere VSN net zo goed levensvatbaar is. En dat innovatie ook wel uit de markt zou kunnen komen.

VSN zegt marktwerking prima te vinden. 'Maar dat kan natuurlijk ook als bij een concessie één VSN-dochter inschrijft.' Het busbedrijf bekritiseert ook de definitie van de markt die het ministerie hanteert. 'Bij het streekvervoer hebben we een monopolie, maar bij het gehele openbaar vervoer hebben we slechts een marktaandeel van 20 procent.'

Het ministerie heeft echter genoeg van de uitvluchten van VSN. 'VSN moet eens wijs worden en zelf beslissen wat het gaat doen', zei Jorritsma deze week een beetje gepikeerd.

Zelf gaf ze al wat nieuwe wegen aan. 'VSN kan zich richten op ander vervoer of op het buitenland bijvoorbeeld.'

Maar ook daarop heeft de VSN een antwoord: 'Taxi's en touringcars hebben we al rijden. We zijn jaren geleden begonnen om onze markt te verbreden. Uit dit soort activiteiten halen we nu al 25 procent van onze omzet. Maar de marge is daar niet groot.'

Het ministerie en de VSN Groep lijken het letterlijk nergens meer over eens te zijn. Over Jorritsma's suggestie activiteiten in het buitenland te ontplooien zegt Dirk van Setten: 'De markt is nog lang niet overal open. Daar moet je geen wonderen van verwachten.' Daarop reageert Siebe Riedstra, Jorritsma's coördinator marktwerking in het openbaar vervoer, dan weer met: 'Flauwekul. Het Schotse busbedrijf Stagecoach zit in Zweden, Engeland en Portugal. Als je sterk bent in eigen land, en dat is VSN, kun je ook de concurrentie in het buitenland aan. VSN-dochter NZH zou in Noord-Holland toch gemakkelijk Stagecoach er uit kunnen concurreren.'

Er lijkt geen weg meer terug. De vrije markt rukt op en daar past geen monopolist in. Maar VSN weigert zich er bij neer te leggen. Als het Jorritsma niet op juridische wijze kan dwarsbomen, gaat het bedrijf zich op de Tweede Kamer richten. 'Je bent eigenaar van een bedrijf. En dan ga je dat bedrijf willens en wetens minder waard maken. Dat zal de politiek ook niet leuk vinden.'

Volgens Van Setten weet de overheid niet wat ze wil. 'Ik kan me nog goed herinneren dat in de jaren tachtig de trend andersom was. Toen waren er in Nederland vijfendertig busbedrijven, waaronder zeker veertien particuliere. We moesten toen één groot busbedrijf worden. Met hulp van de overheid kochten we alle particuliere bedrijven op.'

Het huidige busbedrijf is behoorlijk efficiënt, vindt VSN. Maar het concern weet ook wel dat het daar niet alleen om gaat. Het grote probleem is dat de mobiliteit in Nederland fors toeneemt, terwijl steeds minder mensen de bus pakken. Het kabinet heeft een dubbele doelstelling: meer reizigers in het openbaar vervoer en minder kosten. Jorritsma denkt in openbare aanbesteding een goed middel gevonden te hebben om dit doel te bereiken.

Ze krijgt daarin gelijk van Didier van de Velde, hoofddocent vervoerseconomie van de Erasmus Universiteit. Hij onderzocht marktwerking in het openbaar vervoer in het buitenland. 'Bij de eerste aanbestedingen wordt minimaal 20 procent kostenreductie gehaald', zegt hij.

Ook het Amerikaanse busbedrijf Vancom, dat onder meer vijf lijnen in Zuid-Limburg rijdt, bewijst dat concurrentie voordelen heeft. Vancom haalde in juli en augustus van dit jaar in vergelijking met vorig jaar de helft meer passagiers. En dat terwijl het aantal reizigers bij de VSN Groep al enige jaren daalt. VSN betwist de juistheid van de cijfers van Vancom, maar het ministerie bevestigt de opwaartse trend.

De grote vraag die overblijft is wat de VSN-dochters gaan doen. Volgens vervoerseconoom Van de Velde kunnen de VSN-bedrijven snel worden verzelfstandigd. 'Ik zie geen enkel probleem. Kort geleden waren het nog zelfstandige bedrijven. Ze hebben nog steeds een eigen cultuur en een eigen imago.'

Maar zelf kunnen de busdochters niet veel. VSN is eigenaar van de bedrijven, en dus beslist de raad van bestuur over hun toekomst. De dochterbedrijven zoals NZH, Midnet, Hermes en GVM kunnen de druk op het management om hen los te laten natuurlijk wel verhogen. Het lijkt namelijk niet aannemelijk dat zij bij aanbestedingen aan de kant zullen blijven staan. Van Setten, zuinig: 'Dat zou kunnen, maar vooralsnog zien wij geen enkel voordeel in verzelfstandiging.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden