DDT laat zich niet verdrijven

DDT, ooit het symbool van de aantasting van het milieu, is terug van weggeweest. Zolang het niet in de landbouw wordt gebruikt, is het middel onovertroffen tegen de malariamug.Door Marieke Aarden en Michael Persson..

Marieke Aarden en Michael Persson

Als dichloro-diphenyl-trichloro-ethaan een gezicht zou hebben, zou het triomfantelijk grijnzen. Jarenlang beschimpt, verdacht gemaakt, weggepest, in de ban gedaan. Om nu opnieuw te worden binnengehaald als het wondermiddel dat het zestig jaar geleden al was. DDT is helemaal terug van weggeweest. En wil dat weten ook.

Het beruchte insectenverdelgingsmiddel moet weer een belangrijke rol gaan spelen in de bestrijding van malaria, kondigde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vorige week vrijdag in Washington aan. ‘We moeten ons baseren op wetenschap en feiten’, zei dr. Arata Kochi, directeur van het wereldwijde anti-malariaprogramma. Ten eerste, volgens hem, op het feit dat het binnenshuis spuiten van insecticiden een van de beste tactieken tegen malariamuggen is. Ten tweede: dat van de twaalf mogelijke insecticiden DDT de meest effectieve is. Ten derde: dat DDT, mits gecontroleerd gespoten, geen schade toebrengt aan mens of milieu.

‘Nu kunnen we eindelijk de nep-wetenschap en mythen begraven die de echte vijand – de muggen – jarenlang hebben beschermd’, voegde de Amerikaanse republikeinse senator Tom Coburn, fervent malariabestrijder, eraan toe. Hij is de aanjager van het met één miljard dollar bewapende Amerikaanse programma dat als doel heeft het aantal malariadoden in 2010 te halveren. Nadat de Amerikanen op 2 mei hadden besloten dat DDT daarbij onmisbaar was, kon de WHO niet achterblijven.

Het is een klassiek geval van twee kwaden. Aan de ene kant malaria, een van de dodelijkste ziekten ter wereld. Jaarlijks sterven naar schatting een miljoen mensen aan de gevolgen, van wie 90 procent in Afrika. Elke halve minuut een slachtoffer, meestal een kind. Honderden miljoenen anderen blijven chronisch ziek. Gemeten naar het totale aantal slachtoffers is de ramp tien maal zo groot als aids.

Aan de andere kant staat DDT, een van de meeste verguisde chemicaliën ter wereld. Nadat het middel in de Tweede Wereldoorlog succesvol was ingezet om malaria te bestrijden onder Amerikaanse soldaten in Zuid-Oost Azië, werd het witgrijze poeder de twee daaropvolgende decennia kwistig over akkers gesproeid om de gewassen van insecten te ontdoen.

Maar het kwam niet alleen daar terecht. In 1962 beschreef Rachel Carson in haar boek Silent Spring hoe DDT zich aan het einde van de voedselketen ophoopt, in roofvogels en in mensenlevers. Het spul bleek zo persistent dat het tot op de Noordpool in ijsberen werd teruggevonden en op de Zuidpool in pinguïns. DDT zou kanker veroorzaken en de hormoonhuishouding veranderen. De beelden van kale adelaars en te dunne eierschalen in roofvogelnesten zijn symbolisch geworden voor de ongewenste neveneffecten van de vooruitgang.

Nobelprijs

Toen had DDT in Europa zijn belangrijkste werk al gedaan. Dankzij het bestrijdingsmiddel is malaria in deze contreien in de jaren vijftig volkomen uitgeroeid.

Voor de ontdekking van de heilzame effecten van het gif kreeg de Zwitser Paul Hermann Müller in 1948 de Nobelprijs Geneeskunde.

‘Na de ontdekking van DDT stond iedereen te dansen’, zegt malaria-onderzoeker Bart Knols van Wagening Universiteit en Researchcentrum. ‘Het is effectief, omdat het zo persistent en dodelijk is. Dat maakt het goed toepasbaar. Maar het waren juist die kwaliteiten die zich later tegen het middel keerden.’

Noorwegen en Zweden waren in 1970 de eerste landen die DDT verboden. Nederland deed het in 1973 in de ban, de rest van het westen volgde. Ontwikkelingslanden hoefden niet mee te gaan in het verbod, maar voelden de druk. Wie een lening wilde van de Wereldbank mocht geen DDT gebruiken. Na pressie van het Wereld Natuur Fonds besloot Zuid-Afrika in 1996 te stoppen met DDT.

Maar het tij lijkt nu te keren. De aantrekkelijkheid van het insecticide zit hem, net als zestig jaar geleden, in de effectiviteit. De mug (A. funestus) wordt op drie manieren onschadelijk gemaakt. Wanneer de muren van een huis met DDT zijn besproeid (2 gram per vierkante meter, schrijft de WHO voor) zal het aantal muggen dat er binnengaat halveren. Vervolgens zal de helft van de helft die naar binnen vliegt het huis misselijk verlaten. De helft van het resterende kwart zal dood neervallen. Dat betekent dat het gevaar met bijna 90 procent vermindert.

Afhankelijk van het materiaal hoeven de binnenmuren maar één tot twee maal per jaar te worden bespoten, zegt onderzoeker dr. Pierre Guillet, van de afdeling vector control van de WHO in Genève, de afdeling die de vectoren (muggen) probeert te bestrijden die de malariaparasieten overbrengen. De meeste andere insecticiden moeten drie tot zes maal per jaar worden gesproeid, en dat is volgens Guillet ‘logistiek volkomen onrealistisch’. Bovendien kost DDT maar vijf euro per behandeld huis, en zijn de alternatieven tot twintig maal zo duur.

Chrysantengeur

Het enige praktisch haalbare alternatief is synthetische pyrethrine, een kunstmatige versie van chrysantengeur (de natuurlijke versie vervliegt te snel). Het is duurder dan DDT, maar dat mag volgens hoogleraar milieukunde Lucas Reijnders van de Universiteit van Amsterdam, biochemicus van huis uit, geen argument zijn. ‘Ik ben verbaasd dat er zoveel enthousiastelingen voor DDT zijn. Zo langzamerhand lijkt de terugkeer van DDT wel een ideologie geworden. Er zijn andere middelen, die even goed werken. Het is allemaal een kwestie van geld. ’

Pyrethrine is minder giftig dan DDT en wordt ook toegepast om klamboes mugvrij te houden. Wanneer het op muren wordt gespoten blijft het er bijna net zo lang op zitten als DDT. Bijkomend voordeel: het spul hecht beter aan geverfde of gepleisterde muren, en laat geen witte vlekken achter. Die eigenschappen waren, naast de druk van de milieubeweging, voor Zuid-Afrika in 1996 belangrijke redenen om op pyrethrine over te stappen.

Het pakte niet goed uit. De Zuid-Afrikaanse overstap had tot gevolg dat binnen vier jaar het aantal malariadoden in de provincie Kwazulu Natal verdrievoudigde. Pyrethrine-achtige stoffen werden namelijk ook als landbouwgif gebruikt, waardoor veel muggen anti-stoffen ontwikkelden en immuun werden. ‘Hoe meer een insectenpopulatie aan een bepaald soort bestrijdingsmiddel wordt blootgesteld, hoe eerder ze resistent worden’, zegt Knols.

Die overweging geldt ook voor DDT. Om resistentie te voorkomen mag DDT volgens de nieuwe richtlijn van de Wereldgezondheidsorganisatie alleen worden gebruikt voor gerichte malariabestrijding in huizen – en dus niet in de landbouw, zoals in het verleden gebeurde met sproeivliegtuigen. Knols pleit er daarnaast voor DDT af te wisselen met andere insecticiden. ‘Het ene seizoen het een, het jaar daarop het andere. Ook kun je in mozaïeken gaan werken, waarbij je verschillende gebieden verschillend behandelt.’

En zo, gecontroleerd gebruikt, wegen de DDT-voordelen op tegen de nadelen, vinden de meeste onderzoekers. ‘Bij een vaccinatie vallen ook slachtoffers’, zegt Knols. ‘Dat is de prijs die je betaalt.’

Die prijs is nog steeds onduidelijk, maar zal niet zo hoog worden als in Silent Spring werd voorspeld. Sinds het boek uitkwam, is veel onderzoek gedaan. Bij Vietnamese vrouwen die met DDT in aanraking kwamen werden verhoogde concentraties aangetroffen, maar ze hadden geen verhoogde kans op borstkanker, zoals gevreesd. Mannen die in de jaren veertig in Sardinië de malariamug hadden weggespoten, zijn vaker aan leverkanker overleden, maar collega’s die niet met DDT hadden gewerkt eveneens.

‘We zijn nu met name nog beducht voor effecten op de voortplanting, het achterblijven van de ontwikkeling van ongeboren baby’s en een minder goed werkend immuunsysteem’, zegt toxicoloog Rolaf van Leeuwen van het RIVM. ‘Maar die effecten zijn zeker niet ondubbelzinnig aangetoond.’ Hij gaat volgende week naar Genève voor een vergadering van de WHO en de UNEP, de Milieuorganisatie van de Verenigde Naties, waar een wereldwijd bevolkingsonderzoek naar onder meer DDT in moedermelk op de agenda staat.

Juist vanwege de verhoudingsgewijs beperkte effecten hebben de meeste deskundigen begrip voor het besluit van de WHO om DDT toe te staan. Dr. Robert Sauerwein, hoogleraar tropische parasitologie aan de Radboud universiteit in Nijmegen, vermoedt dat het nog wel tien jaar duurt voordat er een vaccin tegen malaria is ontwikkeld. ‘Intussen hebben we alle instrumenten uit de gereedschapskist nodig. Ook DDT.’

Te zwart

Als de effecten meevallen, is het de vraag of DDT niet te zwart is afgeschilderd. Heeft de ban op DDT niet tot miljoenen malariadoden geleid? Betreurt milieuvoorman Lucas Reijnders het verbod achteraf niet? ‘Dat heeft er geen bal mee te maken. DDT is in de westerse industrielanden verboden, maar niet in Derde Wereldlanden. Het falen van de malariabestrijding heeft veel meer te maken met het staken van overheidsprogramma’s, zoals subsidies voor in pyrethrine gedoopte klamboes en het droogleggen van poelen, broeinesten van muggen. Sterker nog, DDT had eerder verboden moeten worden. Men had meer met synthetische pyrethrine en netten moeten werken.’

Maar netten zijn volgens Guillet van de WHO geen volwaardig alternatief. ‘DDT is waanzinnig effectief. Van die netten moet je nog maar afwachten of mensen er onder gaan liggen.’

En wat vindt Reijnders van de ervaringen met pyrethrine in Zuid-Afrika? ‘Daar hebben ze het stom gedaan. Niet selectief genoeg.’

Ondanks hun steun voor DDT vinden betrokkenen het ‘een schande’ (Guillet) dat we na zestig jaar nog steeds moeten teruggrijpen op een stokoud middel. Knols, die schimmels tegen de malariamug ontwikkelt: ‘We rijden Formule-1, maar voor malariabestrijding moeten we het nog steeds doen met paard en wagen. Als we DDT grootschalig invoeren, is het de vraag of er nog wel geld wordt geïnvesteerd in onderzoek naar alternatieven.’ Sauerwein: ‘Geen farmabedrijf loopt er warm voor, omdat malaria heerst in landen waar mensen geen geld hebben.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden