CULTUURNOTA

'Het roer moet om', schrijft de Raad voor Cultuur in zijn deze week verschenen Cultuurnota 2001-2004. De vierjaarlijkse beoordeling van de kunstsector zou flexibeler moeten, vindt de raad zelf....

DE APPEL, toneelgroep sinds 1971: 'Een poging tot consolidatie van ooit bereikte kwaliteit', 'artistieke leiding wekt geen vertrouwen', 'onvoldoende leiderscapaciteiten', 'repertoirekeuze niet overtuigend', 'ontbreken van bezieling', 'geen belangrijke functie in het Nederlandse theater'.

Beoordeling: subsidie beëindigen.

Artistiek leider Aus Greidanus van de Haagse toneelgroep De Appel is in vier jaar tijd al twee keer door de Raad voor Cultuur tegen de muur gezet. Hoe dat voelt? 'Ik voel me gepakt. De raad is kritisch over mij persoonlijk, dat is niet erg, want ik ben nu eenmaal artistiek verantwoordelijk. Alleen, ik ben het niet met ze eens.'

Theatergroep CARROUSEL: 'Stukken worden matig gewaardeerd', 'weinig beklijvende voorstellingen', 'plannen overtuigen niet', 'de Raad is niet overtuigd dat Matin van Veldhuizen over de kwaliteiten beschikt om als inspirerende coach te functioneren', 'onvoldoende vertrouwen in het kwalitatieve niveau'.

Beoordeling: subsidie beëindigen.

'Verdomme', zegt artistiek leider Van Veldhuizen. 'Juist nu we zo veel mooie dingen hebben gedaan die goed zijn ontvangen. Het is onbegrijpelijk.'

Maandag 15 mei, bijltjesdag in de kunstsector. Volgens het advies van de Raad voor Cultuur worden veertig van de bijna driehonderd groepen en instellingen uit de Cultuurnota 2001-2004 gegooid, tientallen subsidies verlaagd en enkele strafkortingen uitgedeeld. Harde, onomwonden oordelen, vooral over de podiumkunsten.

HOLLAND FESTIVAL: 'De programmering lijkt een willekeurige optelsom van initiatieven', 'weinig onderlinge samenhang', 'zeer voorspelbare internationale presentaties', 'te weinig bijzondere of verrassende voorstellingen', 'weinig vernieuwing', 'niet meer zo bijzonder als het was', 'bevlogenheid ontbreekt', 'de vraag rijst of het festival in de huidige vorm blijft bestaan', 'de huidige organisatie is er niet in geslaagd een interessant programma samen te stellen'.

Festivalleider Ivo van Hove: 'Dit is onacceptabel.'

'De Raad voor Cultuur zet er flink het mes erin', concludeert D66-Kamerlid Boris Dittrich, 'maar daar is hij ook voor ingehuurd.' Harde taal is moedig, vinden politici, gezelschappen, instellingen en kunstbestuurders. Zonder hard oordeel geen artistieke vernieuwing. Zonder valbijl dreigt de stilstand. Dankzij het wieden onder bestaande instellingen, kunnen 170 nieuwe groepen structureel rijkssteun krijgen.

Maar voor de slachtoffers is een onverbloemd negatief advies een klap in het gezicht. 'Je schrikt enorm als je dat over jezelf leest', zegt Annekee van Blokland van de Rotterdamse theatergroep Bonheur (beoordeling: subsidie beëindigen). 'Het is beledigend wat ze schrijven. Al was het voor ons nog niet zo erg als voor theatergroep Carrousel, daar is zó op de persoon van Matin van Veldhuizen gespeeld. Vreselijk.'

'Hard? Misschien, ik spreek liever van heldere taal. Niemand heeft er wat aan als de Raad voor Cultuur er omheen draait', zegt Winnie Sorgdrager, de nieuwe voorzitter van de Raad voor Cultuur.

'Beleid maken is ook kiezen wat je niet doet', zegt directeur Melle Daamen van de Mondriaan Stichting, een van de grote overheidsfondsen op kunstgebied, 'Dat wordt wel eens vergeten. En dat is goed gedaan door de Raad voor Cultuur, althans in de sectoren theater en muziek.'

HOOFDSTAD OPERETTE: 'Achterhaald', 'het vaste operettepubliek dreigt vervreemd te raken', 'niet overtuigend goed', 'de Raad staat in dubio of de Hoofdstad Operette nog een kans moet krijgen'.

Beoordeling: huidige subsidie verlagen.

Zakelijk leidster Marijke Tulp: 'Ik voel me overvallen en verbijsterd.'

Eens per vier jaar wordt de kunstsector redelijk genadeloos doorgelicht door de Raad voor Cultuur. 24 Kroonleden, 21 subcommissies en 23 losse rapporteurs - die muziek-, theater- en dansvoorstellingen aflopen - beoordelen 754 aanvragers van subsidie. Er is bijna achthonderd miljoen gulden te verdelen, wat veel lijkt, maar een groot deel van het geld zit vast bij fondsen en grote gezelschappen en instellingen. Naar schatting eenvijfde van het geld dat naar de kunstsector gaat, komt theoretisch in aanmerking voor verschuiving.

'En daar zit weinig dor hout tussen', zegt Aad Nuis (staatssecretaris van Cultuur van 1994 tot 1998). 'Als je nieuwe initiatieven wilt belonen, heb je een groter budget nodig. Kijk, dat is het lastige. Gaat het goed met de kunst, dan gaat het slecht met de staatssecretaris. Die moet dan ergens geld vandaan zien te halen.'

35 Miljoen gulden extra, dat is wat de Raad voor Cultuur aan staatssecretaris Van der Ploeg heeft gevraagd.

Het is de vierde keer dat volgens het kunstenplanrecept elke subsidieaanvrager een rapportcijfer krijgt. Het systeem van vierjaarlijkse beoordeling is in de jaren tachtig ontwikkeld. De Raad voor Cultuur vraagt zich hardop af of de systematiek nog voldoet. 'Het roer moet om', schrijft de Raad in zijn nota Van de schaarste ende overvloed. De Raad 'pleit voor herziening van het stelsel'. Meer flexibiliteit. De huidige methode heeft, zei voorzitter Sorgdrager maandag, toch iets van het besturen van een supertanker. Het vaart, de koers laat zich nauwelijks bijstellen.

'Willen ze een ander systeem?', reageert Nuis, 'dat wordt al zo lang geroepen. Niemand heeft nog iets beters bedacht.'

'Het is een prachtig systeem', zegt Lex ter Braak directeur van het Fonds voor Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst. 'Dankzij deze methode kunnen instellingen in relatieve rust vier jaar lang aan iets te werken. In het buitenland worden kunstsubsidies vaak elk jaar vastgesteld.' Er zitten, erkent Ter Braak, pijnlijke kanten aan. 'Maar het is goed dat die moeilijke beoordelingen onomwonden worden geformuleerd.'

HET NATIONALE BALLET: 'Visie ontbreekt', 'stagnatie van mogelijkheden voor choreografisch talent', 'veel zorgen over het artistiek beleid', 'repertoirekeuze vaak willekeurig en wisselvallig van kwaliteit', 'sommige choreografieën weten niet te overtuigen', 'dansers van goed niveau maar de Raad betwijfelt of zij adequaat worden ingezet'.

Beoordeling: huidige subsidie verlagen

'Een aantal mensen ziet het Nationale Ballet onder leiding van Wayne Eagling niet zitten', zegt Jaap Mulders, zakelijk directeur bij het ballet. 'De Raad voor Cultuur zit op die lijn. Maar ze mogen niet op de persoon spelen.' En dat doen ze hier wel, vindt Mulders.

Maar over Eagling kun je althans nog zeggen dat er de laatste maanden kritische stukjes over hem in de kranten zijn verschenen, zegt Dragan Klaic, directeur van het Theater Instituut Nederland (TIN). De ondernemingsraad van het ballet was kritisch, dansers morden, dat soort publiciteit. 'Maar over mijzelf heb ik dat niet gelezen', zegt Klaic. En toch.

'Het TIN wordt niet goed geleid', 'ingrijpende reorganisatie gewenst', 'aantal functies overbodig', 'functioneren is onder de maat', 'taken niet op voldoende kwalitatief niveau uitgevoerd'.

Beoordeling: subsidie verlagen.

'Waar komt die persoonlijke kritiek op mij vandaan? Ik begrijp het niet. Ik was verrast. Ik zit hier acht jaar, dit komt uit de lucht vallen.'

Ofschoon hij moet toezien hoe de Raad zijn subsidie met bijna 30 procent wil verlagen, moppert Klaic niet op het vierjaarlijks beoordelingssysteem. 'Het buitenland kijkt vol jaloezie naar ons. Het Nederlandse systeem is een unicum. Hier staat alles elke vier jaar ter discussie, dat is lastig, maar ook goed.'

Een slecht rapportcijfer van de Raad is niet in alle gevallen dodelijk, dat bleek vier jaar geleden nog weer eens. De Kamer en de staatssecretaris hebben het laatste woord. Toneelgroep De Appel werd in 1996 negatief beoordeeld door de Raad, maar Appel-fan en staatssecretaris Nuis hield de Haagse groep persoonlijk binnenboord.

'De Raad voor Cultuur is nooit verzot geweest op De Appel', zegt Nuis. 'Oprichter Erik Vos kreeg zijn eerste positieve advies bij zijn afscheid.'

Staat Nuis straks op de barricades bij de door de De Appel aangekondigde acties om het vege lijf te redden?

'Het lijkt me ongepast om hier een hoofdrol te spelen. Maar als ze mij als eenvoudig theaterbezoeker vragen wat ik ervan vind, geef ik mijn mening.'

Het probleem is een beetje, vindt Nuis, dat er zo weinig nuance is aan te brengen. 'Het is structurele steun of projectbijdragen via de fondsen. Daar tussenin zit niks. Ik kan me voorstellen dat je twijfelgevallen onderbrengt in een structuur met tweejaarlijkse subsidies.'

Het huidige systeem moet je zeker niet overboord zetten vindt Daamen van de Mondriaan Stichting. Maar de beoordeling kan zo niet langer. '754 Aanvragen in een paar maanden tijd verwerken? Ondoenlijk. Dat zie je ook aan dit advies van de raad. Het is onevenwichtig. Bij theater en muziek is er consequent gekozen en vindt doorstroming plaats. Bij beeldende kunst verandert er niets. Het zijn dezelfde elitaire keuzes als vier jaar geleden.'

En wie heeft in de Raad het totaaloverzicht? 'Ik sprak vorige week een kroonlid', zegt Daamen. 'Ik vroeg hem, hoe ziet het advies eruit? Dat wist hij niet, hij wist alleen hoe het voor zijn sector uitpakt. Dat is wel gek eigenlijk, in die Raad komt toch alles op tafel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden