CRISIS IN RUSLAND Geen salaris, wel grafstenen

IEDERE dag staan de werknemers van de autobandenfabriek in Voronezj met hun loon te leuren langs de uitvalswegen van de stad....

De naam Jeltsin moet je onder de gedwongen bandenhandelaars niet laten vallen. Het liefste zouden ze een machinegeweer pakken om hem het Kremlin uit te jagen, zeggen ze. Maar ze houden zich in, want waarschuwde de dichter Poesjkin niet al dat de Russen als ze in opstand komen, 'meedogenloos en redeloos' zijn?

De enige redding is het moestuintje waar ze hun eigen groenten verbouwen en kippen houden. Als de Russen geen datsja's en moestuintjes hadden, waren Jeltsins economische hervormingen allang dood en begraven.

De vraag is natuurlijk hoe lang het goed kan gaan, als er in het hele land duizenden bedrijven en instellingen zijn waar de werknemers al maanden geen loon hebben gekregen of afgescheept worden met pannen, fornuizen, tubes tandpasta of - een wel heel cru geval - nog onbewerkte grafstenen.

Kennelijk begint ook de regering zich daar nu zorgen over te maken. President Jeltsin waarschuwde de regering en het parlement deze week dat er drastische maatregelen genomen moeten worden om te voorkomen dat de economische crisis in een politieke crisis omslaat.

Het probleem is dat de noodmaatregelen die de nieuwe, jonge premier Kirijenko - of Kindersurprise, zoals hij bij de oppositie bekend staat - voorstelt, vooral neerkomen op nieuwe bezuinigingen die de sociale spanningen slechts zullen vergroten.

Maar het wordt nog erger als Kirijenko's reddingsactie faalt en de regering, zoals sommige economen al voorspellen, de roebel moet devalueren. Vanuit economisch oogpunt valt daar misschien wat voor te zeggen, maar politiek is het uiterst riskant. Een voordeel is dat de Russische export daardoor een prikkel zou krijgen en dat het voor Russische ondernemingen goedkoper wordt kapitaal te lenen.

Een devaluatie van de roebel zou de Russen beroven van het laatste beetje vertrouwen dat (sommigen) nog in de regering hebben.

Het vreemde is dat de regering, ondanks de penibele situatie waarin zij verkeert, nauwelijks iets te vrezen heeft van de oppositie. Onder de grondwet, die Jeltsin er in 1993 doordrukte, heeft het parlement vrijwel geen macht. En ook al bedienen de communistische leiders zich vaak van ronkende taal, toch blijven ze steeds keurig binnen de grenzen van de grondwet. De bestorming van het Witte Huis, waarmee de vorige frontale confrontatie met Jeltsin eindigde, ligt nog vers in het geheugen.

Het zwaarste wapen waarmee de communisten zwaaien is de afzettingsprocedure die de oppositie afgelopen week in het parlement tegen president Jeltsin is begonnen. Het maakt een krijgslustige indruk, maar iedereen weet dat de procedure geen enkele kans van slagen heeft.

Uiteindelijk schieten de communisten zich er zelf mee in de voet. Dergelijke schijngevechten sterken het ontevreden volk slechts in de overtuiging dat het lood om oud ijzer is in de politiek. Of je nu op de ene of op de andere partij stemt, je wordt altijd in de steek gelaten.

Anders dan voor de parlementaire oppositie moet de regering wel beducht zijn voor nieuwe acties onder de mijnwerkers en andere ontevreden groepen. De mijnwerkers hebben vorige maand al laten zien hoeveel macht ze hebben met hun blokkades van onder meer de Transsiberische spoorlijn, waardoor het land in tweeën werd gesneden.

Nieuwe blokkades van de spoorlijnen en autowegen zouden het kabinet-Kirijenko flink in het nauw brengen. De mijnwerkers hebben met verdere acties gedreigd, als begin juli blijkt dat de regering zich niet aan haar toezeggingen heeft gehouden.

Maar het grootste gevaar schuilt in de gestage erosie van de macht van de regering. Een paar maanden geleden riepen de jonge hervormers, vice-premier Nemtsov voorop, nog dapper dat het tijd werd de oligarchie van de 'rover-baronnen', de Russische business-tycoons, te breken. Maar die campagne is een zachte dood gestorven.

De regering heeft het geld van de business-tycoons zo hard nodig, dat het op zelfmoord zou neerkomen nu de strijd met hen aan te binden. Als dank voor hun financiële steun hebben de oligarchen zelfs plaats gekregen in een soort nieuw Politburo dat de regering adviseert over het economisch beleid.

Tegelijkertijd begint ook in de regio's de macht van de federale regering steeds verder af te brokkelen. Tot voor kort werden die nog beheerd door bestuurders die door Jeltsin waren benoemd, maar nu zitten in vrijwel alle regio's gekozen gouverneurs die vaak nauwe banden hebben met de oppositie en zich steeds minder van Moskou aantrekken. En waarom zouden ze dat ook doen, als ze nauwelijks geld meer uit Moskou krijgen?

De pasgekozen gouverneur van Krasnojarsk, generaal Lebed, dreigde onlangs al dat zijn regio geen belastingen meer zal overmaken naar de federale overheid, als het geld uit Moskou uitblijft. Dat is de ware nachtmerrie van het Kremlin: een opstand van de gouverneurs.

Bert Lanting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.