China's nieuwe Zijderoute wekt argwaan en ontzag

China bouwt aan een nieuwe Zijderoute. Een netwerk van land- en zeeroutes door zeker 60 landen. Peking wil de wereldhandel zo in zijn greep krijgen. Verontrustend? Niet volgens de 28 staatshoofden die zondag in China de speciale top bijwonen.

Na een reis van 24 duizend kilometer (China-Engeland-China) keert een goederentrein terug op het beginstation Yiwu. De trein was begin januari uit China naar Londen vertrokken. Beeld reuters

Lange handelsroutes verbonden 2.000 jaar geleden het keizerrijk China en het Romeinse Rijk. Karavanen vervoerden goud, glaswerk en zijde van de ene kant van de bekende wereld naar de andere. Uitvindingen en religies reisden mee. De Zijderoute was de eerste vorm van globalisering in de geschiedenis, tot de val van Constantinopel en de ontdekkingsreizen er een eind aan maakten.

Eenzelfde reikwijdte heeft het Chinese 'Een Gordel Een Weg Initiatief' (OBOR), het paradepaardje van president Xi Jinping dat zondag wordt afgetrapt met een tweedaagse top in Peking. Dit grootste diplomatieke evenement van het jaar wordt bijgewoond door 28 staatshoofden en delegaties uit 100 landen, van Noord- Korea tot Chili. OBOR luidt volgens een conceptverklaring 'een nieuw tijdperk van globalisering in dat open, inclusief en goed is voor allen'.

Het in 2013 gelanceerde OBOR is een ambitieus investeringsprogramma voor nieuwe grote transportverbindingen en andere infrastructuur in Azië, Afrika en Europa. De aanleg van wegen, spoorlijnen, pijpleidingen voor olie en gas, diepzeehavens en energiecentrales moet uitmonden in netwerken van handelsroutes over land ('Silk Road Economic Belt') en zee ('Maritime Silk Road') met strategische ontwikkelingscorridors, een Zijderoute voor de 21ste eeuw.

Er moet Europees antwoord op Chinese zijderoute komen

Vorige maand denderde een volgestouwde goederentrein het station van Hamburg binnen. Geen nieuws, ware het niet dat die trein helemaal uit China kwam. De Duitse minister van Transport was enthousiast. Deze trein, stelde hij, bereidde de weg voor een nieuwe Zijderoute. De vraag is of we daarover verheugd moeten zijn.

China heeft zowel economische, politieke als geopolitieke doelstellingen met het plan, zegt Jan Gaspers van het Mercator Institute for China Studies in Berlijn. 'China wil zijn toegang tot energie, grondstoffen en afzetmarkten verbeteren. Het wil Centraal-Azië ontwikkelen om zijn onrustige islamitische provincie Xinjiang te stabiliseren (er vechten vijfduizend Chinese Oeigoeren bij IS). En het wil natuurlijk ook zijn invloed op het wereldtoneel vergroten.'

De schaal van het project is passend voor de grootste handelseconomie van de wereld. Overal ter wereld bouwen Chinese bedrijven wegen, spoorlijnen en havens, met Chinees geld en met Chinese arbeiders in bewaakte kampen. Er is, door de speciaal door China opgerichte Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB) en het Silk Road Fund, tussen 2014 en 2016 al voor zeker 300 miljard dollar geïnvesteerd in meer dan 900 projecten in meer dan 60 landen.

Hoe Laos meebouwt aan de Chinese droom

Met blinde toewijding aan de lange termijn bouwen ze in China aan een handelsnetwerk. Hogesnelheidslijnen, zoals die naar buurland Laos, worden gepresenteerd als een godsgeschenk aan de wereld. En voor die vooruitgang moet veel, zo niet alles, wijken.

Wereldhegemonie

Het hele project wordt gedreven door Chinese belangen. China gaat de wereld herontwikkelen omdat dit voorwaarde is voor de economische ontwikkeling van China zelf, zegt Frans-Paul van der Putten, China-specialist van Clingendael. 'China ontwikkelde eerst zijn kustprovincies, toen het binnenland en nu de buitenlandse periferie. En uiteindelijk is het een politiek project: behoud van de status quo, zorgen dat de communistische partij aan de macht blijft.'

Gaspers trekt de vergelijking met het Amerikaanse Marshall Plan, waarmee de VS na de Tweede Wereldoorlog het verwoeste Europa economisch op de been hielpen en tegelijkertijd hun eigen wereldhegemonie vestigden. Verschil is dat OBOR geen westers project is met officiële plannen, budgetten en instituties. 'OBOR is doelbewust vaag, een grootse visie die pragmatisch naar behoefte kan worden aangepast. Een soort paraplubegrip, tegelijk alles en niks.'

Het project roept internationaal bezorgde en soms sinofobe reacties op. Want neemt China onbaatzuchtig het stokje van de globalisering over of is het uit op wereldhegemonie, zoals Trumpiaanse denkers nogal eens suggereren? Zadelt China arme landen niet op met enorme schulden? Trekt het eigen staatsbedrijven voor, en promoot het eigen industriële en commerciële standaarden? Gaat het zorgvuldig om met de rechten van de lokale bevolking of het milieu?

Chinese arbeiders werken aan de Karakoram snelweg in het dorp Gulmit, gelegen in de Hunza vallei. Beeld afp

De Chinese centralistische aanpak leidt zeker tot problemen, signaleren veel critici. China bedenkt alle plannen, financiert ze en voert ze uit. Het gaat veelal om staatsgedreven projecten die worden uitgevoerd door staatsbedrijven die weinig affiniteit hebben met lokale belangen, inspraakprocedures of milieu-effectrapportages. En dan vinden veel projecten ook nog eens plaats in landen met interne conflicten en weinig respect voor de mensenrechten.

Hoe explosief projecten kunnen worden, blijkt bij de China-Pakistan Economic Corridor, die West-China moet verbinden met de Indische Oceaan. De corridor loopt door de opstandige provincie Baluchistan, waar het Pakistaanse leger de Chinese bouwers moet beschermen tegen aanvallen van rebellen. Het project omvat de bouw van een diepzeehaven, Gwadar, die door China tot 2059 ook als marinebasis wordt gehuurd. Tot woede van India, dat zich ook al bedreigd voelt door Chinese projecten in Sri Lanka, Bangladesh en Myanmar.

Financiering met geleend geld schept politieke afhankelijkheden, met het risico dat China politieke invloed koopt. Zo bouwt China een hsl-lijn tussen Boedapest en Belgrado, een miljardenproject waarbij Brussel overtreding van Europese aanbestedingsregels vermoedt. Hongarije is nu uiteraard op de hand van China. Dat leidde er volgens Gaspers toe dat de EU geen krachtig standpunt kon innemen tegenover de Chinese expansie in de Zuid-Chinese Zee.

Marco Polo

De oorspronkelijke Zijderoute werd vereeuwigd door Marco Polo (1254-1324), de Venetiaanse koopman die als een van de weinige westerlingen via de eeuwenoude karavaanwegen naar China reisden. Il Milione, het reisverslag over zijn 24 jaar lange omzwervingen, was de eerste Europese beschrijving van landen als China, Perzië en India. De Zijderoute zou 150 jaar later door de opkomst van het Ottomaanse Rijk en de nieuwe zeeroute naar Indië in onbruik raken.

Angst voor Chinese wereldheerschappij is echter onterecht, zegt de Indiaas-Amerikaanse strateeg Parag Khanna. 'Natuurlijk is China de grote macht in Azië, met groeiende economische en strategische invloed in het Midden-Oosten en Afrika. Maar dat betekent niet dat het ook wereldhegemonie zoekt. China wil voorspelbaarheid in de stromen van goederen en mensen over de wereld. En voorzover het die moet beschermen, voelt het zich daartoe gerechtigd.'

Laten we niet vergeten dat OBOR ook veel goeds brengt, zegt Gaspers. Het is in tijden van groeiend protectionisme een baken van internationale samenwerking. Volgens de Asian Development Bank hebben de arme landen van Azië tot 2030 zeker 26.000 miljard dollar aan investeringen nodig om hun economieën aan de praat te krijgen. 'En China is het enige land dat die wil financieren, al beseft het dat het gemiddeld 50 procent van dat geld nooit zal terugzien.'

Van een Chinees neokolonialisme is geen sprake, zegt Khanna. 'Deze landen hebben infrastructuur nodig. En natuurlijk zal die niet gratis zijn, en dus zullen ze moeten lenen. Dat betekent dat China een grote invloed zal hebben op hun economische beslissingen. Maar kolonialisme houdt een soort van bestuurlijke controle in, en die is China geenszins van plan aan te gaan.'

Aantrekkelijk

China zelf reageert wat beledigd op al het wantrouwen. Het zwijgt over zijn eigen belangen en benadrukt het inclusieve win-winkarakter van het project, waaraan elk land mag meedoen en van kan profiteren. Wie succes wenst, zei Confucius al, moet anderen in staat stellen succes te boeken. OBOR is volgens minister van buitenlandse zaken Wang Yi zelfs een 'vriendenclub', met meer inclusiviteit dan bekende westerse eliteclubs als de Wereldbank en het IMF.

Dat is meer dan retoriek, zegt Khanna, want China wil dat ontwikkelingslanden zich sneller ontwikkelen. 'OBOR is zeker win-win. Al die post-koloniale naties in de regio hebben wanhopig nieuwe infrastructuur nodig, en China is het enige land dat die betaalbaar wil leveren. Daarvan gaan die landen profiteren. Maar als ze er niet in slagen die investeringen in infrastructuur om te zetten in economische groei, mogen we daar China niet op aankijken.'

De zijderoute ontspoort

Op Chinese kaartjes van 'Een Gordel Een Weg' staat Rotterdam meestal ingetekend als eindpunt. Maar uit niets blijkt dat Nederland een belangrijke rol speelt, zegt Frans-Paul van der Putten van Clingendael. 'Griekenland met Piraeus is cruciaal voor de zeeroute, Polen voor de landroute. De meeste treinen komen via Polen de EU binnen, daarna vertakken ze.'
Toch zijn er voor Nederland kansen waarop het veel strategischer zou moeten inzetten, bijvoorbeeld wat betreft luchtvaart. ‘Schiphol is nu al de belangrijkste bestemming voor het Chinese luchtvrachtverkeer naar Europa.

Westerse landen kunnen ook maar beter meebewegen. 'OBOR gaat niet weg, het wordt realiteit', zegt Gaspers. 'Laten we het dus serieus nemen, ons erbij aansluiten en het project zo veel mogelijk van binnenuit bijstellen, zodat het meer met onze eigen belangen overeenkomt. Dat is ook gebeurd met de gevreesde AIIB, die een in westerse stijl opererende ontwikkelingsbank is geworden.'

Een aantal westerse landen heeft de bordjes al verhangen. Ze zijn allemaal in de AIIB gestapt, alleen Japan en de VS niet (die hopen dat OBOR faalt). Rusland wil zijn nieuwe eigen Grote Eurazië Project koppelen aan OBOR, en de EU wil dat met haar Junckerplan. De timing lijkt goed, nu de wereld in de greep van het protectionisme is. Veel landen zijn stiekem blij dat ten minste één grootmacht de internationale samenwerking lijkt hoog te houden, nu de VS het met America First en de terugtrekking uit het Trans-Pacific Partnership laat afweten.

Rijk van het Midden

China dus als nieuwe kampioen van de globalisering? Min of meer, zegt Gaspers, zij het van een beperkte vorm van globalisering, waarbij alleen bepaalde markten worden opengesteld en er voor rechtsstaat en democratie geen ruimte is. 'China's houding tegenover globalisering is ambivalent. China wil het alleen op eigen voorwaarden. Dat is niet in het belang van de rest van de wereld.'

Wat de top in Peking (waar alle westerse leiders afgezien van die van Italië schitteren door afwezigheid en vooral dubieuze gasten als de sterke mannen van Rusland, Turkije en Pakistan figureren) concreet zal opleveren, is afwachten.

Als het aan de Chinese gastheren ligt zal één ding straks glashelder zijn. 'Een Gordel Een Weg' kondigt een geopolitieke aardverschuiving aan - van de Atlantische wereld, waar vijf eeuwen lang het zwaartepunt lag van de economisch-politieke wereldmacht, naar het oostelijk deel van het Euraziatisch continent. De terugkeer van een oude continuïteit, met China net als 2.000 jaar geleden in de rol van het Rijk van het Midden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden