Charme was de macht van FNV-topman

Johan Stekelenburg vertrekt, een tijdperk komt ten einde. Bijna tien jaar zat hij 's lands grootste vakcentrale voor, met charme als zijn belangrijkste wapen....

DE NEDERLANDSE taal is door Johan Stekelenburg een begrip armer geworden. De slogan 'verworven rechten' is zelfs bij de vakbeweging uit het jargon verdwenen. Alles wat vroeger onaantastbaar was, staat op de helling. De doorbetaling van het volle loon bij ziekte, de vut, de werktijden, roostervrije dagen, vakantiedagen, het pensioen: niets is meer zeker.

Het is slechts één van de metamorfoses die de FNV onderging in het tijdperk-Stekelenburg dat in 1988 begon en op 1 juni aanstaande eindigt. Stekelenburg wil, zegt hij, 'één keer iets anders doen'. Stekelenburg is namelijk al 31 jaar vakbondsman. Als voorzitter heeft hij in de afgelopen negen jaar de FNV ingrijpend veranderd. 'Alle seinen stonden toen voor de FNV op rood, nu op groen.'

De start van Stekelenburg als voorzitter, in 1988, gold als catharsis na een crisis. Zijn voorganger, Hans Pont, stapte na anderhalf jaar op. De FNV zelf was gemarginaliseerd.

'Het ledental was op een dieptepunt. De representativiteit, de legitimiteit werd in twijfel getrokken. De maatschappelijke invloed daalde en de verhoudingen tussen de bonden waren verre van optimaal', herinnert Stekelenburg zich.

De slechte verhoudingen binnen de FNV werden veroorzaakt door het teruglopend ledental, financiële problemen, ideologische stammenstrijd en hierdoor verziekte persoonlijke verhoudingen.

Over zieke verhoudingen kan Stekelenburg meepraten. Bij de strijd om de opvolging van Arie Groenevelt als voorzitter van de Industriebond FNV in 1982, stelde Stekelenburg zich kandidaat tegenover Dick Visser, de voordracht van Groenevelt. De campagne ontaardde in vileine suggesties. Stekelenburg zou te academisch zijn met zijn diploma van de Sociale Academie - dat stak af tegen andere bestuurders die zelf als arbeider hadden gewerkt. Ook werd zijn echtscheiding aangevoerd als 'bewijs' van karakterloosheid. Dat hij bovendien hokte met Heleen - ze trouwden pas in 1994, op Mauritius - hoorde uiteraard ook niet.

Om erger te voorkomen stelde Stekelenburg zijn kandidatuur bij de Industriebond bij tot een gewone bestuurpost. Die kreeg hij, maar FNV-voorzitter Wim Kok haalde hem binnen twee jaar, in 1984, naar het landelijke FNV-bestuur.

De vete met Visser was daarmee niet ten einde. Bij zijn vertrek in 1986 kandideerde Wim Kok Johan Stekelenburg als zijn opvolger. Vissers Industriebond steunde echter Hans Pont en die werd het.

Maar in 1988 was Stekelenburg de unanieme keus. Zijn finest hour was dat tezelfdertijd het verzoek van de Industriebond kwam om daar voorzitter te worden, nadat het bestuur-Visser aan intriges ten onder was gegaan.

Kortom, Stekelenburg weet hoe de messen in de vakbeweging geslepen en gebruikt worden, maar niemand kan zich een voorbeeld voor de geest halen waarbij hij dat handwerk zelf verrichtte. 'Daarvoor is hij te aardig', is de communis opinio. 'Ik loop niet weg voor de confrontatie, maar zoek die ook niet op', zegt Stekelenburg zelf. Bé van der Weg, nu voorzitter van de Industriebond, kent het klappen van de zweep. 'Als voorzitter ben je soms een boksbal tussen partijen. Johan heeft de neiging om er een nachtje over te slapen. '

'Zijn charme is zijn macht', zegt Paul van Tongeren, Stekelenburgs woordvoerder van 1988 tot 1992. Want echte machtsmiddelen had de voorzitter eigenlijk niet. De vakcentrale is afhankelijk van de bonden, financieel én beleidsmatig. Intern was de FNV ook een wanorde. 'Pont en daarna ikzelf waren naast voorzitter ook directeur van de FNV, maar we wisten echt niet hoeveel mensen er nu eigenlijk bij ons werkten en wat dat kostte', herinnert Stekelenburg zich. Nu staat de FNV na jaren bezuinigingen financieel weer op de rails.

Wat Stekelenburg meteen veranderde, was het imago. Pont had de rituele, halfjaarlijkse demonstraties al afgeschaft. Stekelenburg stak zijn nek uit en organiseerde in oktober 1988 een demonstratie tegen het kabinetsbeleid onder het motto Het kan anders, beter. Dat was een andere toon na het defensieve Ik pik het niet uit 1982.

Als rechterhand van Pont had Stekelenburg nijver meegewerkt aan het vernieuwingsplan FNV 2000. De toekomst zag er destijds somber uit. 'Het werd verbasterd tot: haalt de FNV 2000', zegt Stekelenburg. Het plan belandde in de bureaula, maar de toon was gezet.

De FNV moest meer dienstverlenend worden. Die koers geldt nog steeds. 'De FNV, m'n zaakwaarnemer' is nu de reclameslogan van de FNV. En wat toen nog onbespreekbaar was - samenwerking van bonden - gebeurt nu 'vanzelf'. Vier grote FNV-bonden, destijds koninkrijkjes met ieder eigen maatschappijvisies, fuseren. Het doel: de vakbeweging terug brengen bij de bedrijven voor direct advieswerk, hulp en bijstand.

De FNV verzette schoorvoetend ook beleidsmatig de bakens. Stekelenburg kreeg in 1988 van de bonden Jacob Draijer als cao-coördinator en Karin Adelmund als vice-voorzitter naast zich. Die moesten er in de beeldvorming voor zorgen dat de pragmatische, 'te' aardige Stekelenburg ideologisch in het gareel bleef. In 1992 en 1994 droeg Stekelenburg zélf de kandidaten voor hun opvolging voor, Lodewijk de Waal en Ella Vogelaar.

Adelmund zorgde er via een reeks nota's voor dat de FNV aandacht kreeg voor de veranderende arbeidsmarkt. Voor het toenemend aantal tweeverdieners, werkende vrouwen en flexwerkers.

Ook de werkgevers kozen midden jaren tachtig voor een andere opstelling. Zij begonnen zelf cao-eisen te formuleren, te beginnen in de metaal. Jarenlang waarschuwden de werkgevers er voor dat de vut onbetaalbaar zou worden, dat de werknemer individuele keuzes moest krijgen en dat er flexibeler gewerkt moest worden. 'Ik herinner me de storm van protest nog als de dag van gisteren, toen ik in 1989 als FME-voorzitter voorstelde dat de zaterdag een gewone werkdag moest worden. Nu is dat normaal', stelt Blankert vast. Door hun eigen eisen te formuleren, zetten de werkgevers de vakbeweging onder druk om verworven rechten te verantwoorden.

De werknemers zelf kregen ook individuele wensen. Tweeverdieners hebben andere voorkeuren dan kostwinners. Jongeren hebben vaak een werkende partner en daar ligt dus de toekomst, zo onderkende Stekelenburgs FNV. De druk vanuit de FNV-achterban nam toe. 'Er waren plaatsen waar de leden weigerden akkoord te gaan met oplopende vut-kosten zonder daar zelf rechten voor terug te krijgen. Dan moet je je als bond wel aanpassen', zegt Bé van der Weg van de Industriebond FNV.

Druk van de eigen achterban, van de werkgevers, maar vooral van het kabinet, noopte de FNV tot het bespreekbaar maken van verworven rechten.

Stekelenburg verzet zich hevig tegen de suggestie dat verworven rechten op de helling staan. 'Onzin. Wat een negatieve benadering. Alles is onderhandelbaar geworden, dat wel. Maar daarmee is niets uit handen gegeven.

'De oude vut-regelingen worden omgezet in individuele spaarregelingen. Die bieden een recht. Flexibiliteit van werktijden is gekoppeld aan zeggenschap van werknemers. Daar worden de mensen niet slechter van. Zekerheden krijgen een andere vorm. Daar is ook behoefte aan. Werknemers hebben individuele wensen en behoeften. En die opstelling slaat aan. Kijk naar de ledengroei', zegt Stekelenburg. Consequentie is ook dat de FNV zich bescheidener opstelt. Van al-regelend in cao's naar zaakwaarnemer.

Stekelenburg erkent dat niet altijd nieuwe rechten de plaats van oude hebben ingenomen. Ook de traumatische 'WAO-zomer' van 1991 herinnert hij zich als de dag van gisteren. 'Het dieptepunt van mijn voorzitterschap', vindt hij. Tweehonderdvijftigduizend mensen demonstreerden vergeefs op het Haagse Malieveld - de grootste vakbondsdemonstratie van na de oorlog. 'Ze trokken op het Binnenhof gewoon de gordijnen dicht', zegt hij.

Kamer en kabinet trokken het initiatief naar zich toe onder de noemer dat 'het primaat van de politiek' hersteld moest worden. Onder druk van dat primaat stemde de FNV in 1991 in met het 'verzuimakkoord', dat een lagere uitkering bij ziekte bespreekbaar maakte. 'Dat heeft in de praktijk weinig effect gehad', constateert Stekelenburg. Hierna volgden in 1993 akkoorden over ouderenbeleid en vut, deeltijdwerk en het alomvattende Een nieuwe koers, dat pleit voor 'maatwerk' in arbeidsvoorwaarden per bedrijf en per werknemer.

In 1996 volgde het akkoord over de flexibele arbeid. Het kabinet heeft dit akkoord deemoedig in wetsvoorstellen overgenomen. Deemoedig, want zelf konden de politici die vijf jaar eerder het 'primaat van de politiek' uitriepen, geen oplossing bekokstoven. Onlangs zijn tenslotte nog akkoorden gesloten over loopbaanonderbreking, versoepeling van vakantiewetgeving en over vakbondswerk in de onderneming.

De akkoorden zijn ook mogelijk gemaakt door de opstelling van werkgevers. In de eerste jaren van Stekelenburgs voorzitterschap was de omgang met het VNO nog stijf. Maar ook werkgevers voelden zich in hun belang geschaad door het primaat van de politiek.

Het gezamenlijke, zakelijke belang van werkgevers en werknemers werd vergemakkelijkt door soepele persoonlijke contacten. 'Er zitten geen kartelrandjes aan Stekelenburg. Je kunt eerlijk, open zaken met hem bespreken. Dat tekent de ware onderhandelaar', zegt Hans Blankert. Gedeelde passies, zoals voetbal, maken de omgang gemakkelijker. Overleg met het kabinet kon in 1995 worden opgeschort met het oog op de finale Ajax-AC Milan.

De achterban lijkt de koers van Stekelenburg te hebben gewaardeerd. In tien jaar tijd is de FNV omgevormd van een belangengroep voor kostwinners en uitkeringsgerechtigden in een organisatie waarin naast deze oude achterban ook tweeverdieners zich thuis voelen. Het verschil in belangen wordt schijnbaar moeiteloos overbrugd. In de nabije toekomst moet blijken of dit de verdienste is van de persoon Stekelenburg, of van de organisatie FNV.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden