Bush als waarschuwing

In haar nieuwe boek De Shockdoctrine gaat Naomi Klein ouderwets tekeer tegen wat ze ‘het rampenkapitalisme’ noemt; telkens opnieuw is sprake van een frontale botsing tussen markthervormingen en de wensen van het volk....

Olav Velthuis

Naomi Klein was met het eerste interview bezig ter promotie van haar nieuwe boek, toen de Amerikaanse radioverslaggeefster haar onderbrak vanwege breaking news: de Irakese regering had net besloten het Amerikaanse beveiligingsbedrijf Blackwater het land uit te zetten vanwege een wilde schietpartij, waarbij zeventien – hoogstwaarschijnlijk onschuldige – Irakezen omkwamen.

Een betere illustratie van wat zij in De Shockdoctrine het rampenkapitalisme noemt is nauwelijks denkbaar: grote delen van het Amerikaanse leger zijn de afgelopen jaren geprivatiseerd, en multinationals als Blackwater die de taken hebben overgenomen, onttrekken zich aan alle wetten.

‘Dit is het kapitalisme in zijn meest pure vorm’, zegt Klein in de kleedkamer van theater Lux in Nijmegen. De lezing die Klein (klein postuur, in onopvallend zwart gekleed, een montuurloze bril) zal geven, was in een mum van tijd uitverkocht. De pakweg 350 aanwezigen – veelal studenten – hangen aan haar lippen.

‘Blackwater is wat je krijgt als je zover gaat om zelfs de kerntaken van de overheid, zoals het leger en de politie, te privatiseren. Oprichter Erik Prince zei onlangs dat hij zijn bedrijf als de Fedex van het leger ziet: zoals het koeriersbedrijf Fedex de taken van het traditionele postkantoor heeft overgenomen, zo neemt Blackwater de verdedigingstaken van de overheid over. Daarbij krijgt Prince wel hulp van het Witte Huis, dat hem miljardencontracten toespeelt. Toen de Amerikaanse ambassade kort na het incident een rapport uitbracht waarin Blackwater er goed van af kwam, bleek dat onderzoek uitbesteed aan Blackwater zelf.’

Daar waren de Amerikaanse kiezers zelf bij. Zij hebben Bush toch in het zadel hebben geholpen? En het Amerikaanse Congres heeft die uitbestedingen ook goedgekeurd.

‘Bush maakte gebruik van de shockdoctrine: na de aanslagen van 11 september 2001 was iedereen in verwarring, niemand had een overzicht. Dat heeft het Witte Huis aangegrepen om ingrijpende hervormingen door te drukken. Toen Prince van Blackwater twee weken geleden moest getuigen in het Amerikaanse Congres voor de schietpartij in Irak, kregen de volksvertegenwoordigers pas echt door wat er is gebeurd.’

En zo ging het volgens Klein de afgelopen dertig jaar over de hele wereld: tijden van chaos en crisis werden door de machthebbers aangegrepen om privatiseringen en andere markthervormingen door te drukken: in Chili onder de dictator Pinochet, in Engeland na afloop van de Falkland-oorlog met Argentinië. ‘De oorlog had als gevolg dat de populariteit van premier Margaret Thatcher, die indertijd heel laag was, opeens snel steeg. Na afloop zei zij: ‘We hebben de oorlog tegen de vijand van buiten gewonnen, nu moeten we de strijd aanbinden met de vijand die al binnen is.’ Kort daarna liet zij de massale stakingen van de Britse mijnwerkers met harde hand neerslaan.

In Polen en Rusland spraken de veelal Amerikaanse economen, die de regeringen daar adviseerden wat te doen na de val van de Muur, zelf over shocktherapie: een snelle privatisering van staatsbedrijven, diep snijden in de overheidsuitgaven, met torenhoge werkloosheid en, in Rusland, een dramatische daling van de levensverwachting als gevolg.

Volgens Klein was er dan ook telkens sprake van een ‘frontale botsing’ tussen markthervormingen en de wensen van het volk. De hervormingen werden volgens haar anti-democratisch doorgevoerd, met als meest extreme voorbeeld de martelingen onder Pinochet. ‘Een van diens tegenstanders zei achteraf: ‘Hoe was het mogelijk geweest zulke economische shocks op te leggen zonder elektrische shocks?’

De kwade genius in het verhaal is volgens haar Milton Friedman, de vorig jaar overleden Nobelprijswinnaar in de economie en vader van het neoliberale gedachtengoed. Friedman, wiens pupillen aan de Universiteit van Chicago over de hele wereld zouden uitzwermen, deinsde er niet voor terug om ook Pinochet van advies te dienen.

Dat klinkt als een samenzweringstheorie.

‘Absoluut niet. Bij een samenzweringstheorie verzinnen mensen eerst een theorie en proberen daar vervolgens feiten bij te vinden. Bij mij ging het juist andersom. Ik heb mijn uitgever tot wanhoop gedreven, omdat ik telkens weer mijn ideeën bij moest stellen en steeds nieuwe voorbeelden vond die die ideeën bevestigden.’

Zoals?

‘Ik woonde in Argentinië toen de oorlog met Irak uitbrak. Terwijl Bagdad nog in brand stond, zette Paul Bremer, de Amerikaanse ambassadeur in Irak, de deuren wagenwijd open voor buitenlandse bedrijven. Volgens internationaal recht is dat verboden: een bezettingsmacht mag geen bezittingen van een land, zoals olievoorraden, verkopen. De Argentijnen begrepen heel goed wat daar in Irak gebeurde – het deed hun denken aan wat hen zelf overkwam in de jaren zeventig.

‘Toen ik later, na de Tsunami, naar Sri Lanka reisde, bleek dat daar na vier dagen al, toen de meeste slachtoffers niet eens geborgen waren, het parlement een nieuwe wet kreeg voorgelegd om de watervoorziening te privatiseren.’

‘En twee jaar geleden, tijdens de chaos na de orkaan Katrina, stelde Milton Friedman voor meteen maar het onderwijssysteem naar de markt te brengen. En ik voorspel dat het Witte Huis de huidige crisis op de Amerikaanse huizenmarkt zal aangrijpen om social security (de Amerikaanse AOW) te privatiseren. In geen enkel land is de politieke elite zo bot in het toepassen van de shockdoctrine als in de VS.’

Waarom moeten wij ons daar in Europa zorgen over maken?

‘Ik weet dat Bush bij jullie als extreem wordt gezien, maar laat Bush een waarschuwing zijn. Hij is de logische uitkomst van jarenlange laster tegen de overheid. Bush is waar de lange mars naar totale privatisering toe leidt.’

En stel dat Milton Friedman nooit was geboren, hadden al die hervormingen dan nooit plaatsgevonden?

‘Jawel. Wat er in de tweede helft van de 20ste eeuw is gebeurd, kun je zien als een contrarevolutie van de elite tegen de arbeidersklasse en de verzorgingsmaatschappij. Na de crisis van de jaren dertig nam de invloed van vakbonden toe, de lonen gingen omhoog en de belastingen stegen. De elite wilde haar welvaart niet langer inleveren voor arbeiders en belastingen.

‘Friedman bleek heel goed de belangen van de rijken te kunnen vertegenwoordigen – hij was krachtig, had veel energie, kende veel mensen, en reisde de wereld rond. De Universiteit van Chicago werd niet voor niets gesteund door grote banken van Wall Street, zoals Citibank. Maar als Friedman er niet was geweest, was er wel een andere spreekbuis gevonden.’

Dat klinkt ouderwets marxistisch.

‘Ik weet dat het niet meer in de mode is om in zulke termen te denken. Wat je nu vaak hoort is dat we allemaal – Bono, Tony Blair, Jeffrey Sachs – voor de goede zaak staan. En het is ook in het belang van de elite om te doen alsof de wereld zo harmonieus in elkaar zit. Maar dat is niet hoe ik de wereld zie. Waar het hier om gaat, is een belangenstrijd.’

In veel andere landen zijn de neoliberale hervormingen die volgens u met dwang werden opgelegd, nooit teruggedraaid. Blijkbaar was de bevolking er uiteindelijk toch niet zo ontevreden mee.

‘Je moet nooit onderschatten hoe lang de erfenis van een onderdrukkend regime duurt. Voor veel Argentijnen eindigde de dictatuur pas in 2002 (toen het land besloot zijn schulden aan het buitenland niet terug te betalen).

‘Bovendien versterken die hervormingen zichzelf. Op het moment dat je buitenlandse investeerders hebt toegelaten, kun je moeilijk meer terug. Want dat is het opeens een reële dreiging dat bedrijven hun boeltje pakken en op het moment dat jij als regering neoliberale hervormingen terugdraait. De geest is uit de fles.’

Is de neoliberale ideologie nog wel zo springlevend als u wilt doen geloven? Grote internationale instellingen als de Wereldbank en het IMF verkeren in een crisis, Latijns-Amerikaanse landen maken een radicale draai naar links, Irak is een mislukking.

‘Vergeleken met de jaren negentig is dit niet het moment voor borstklopperij, want het neoliberale gedachtengoed verkeert in crisis. Het rampenkapitalisme dat ik beschrijf, is een wanhopige fase in het kapitalisme, een fase waarin het er niet meer onderuit kan dat het vaak geen steun heeft van een breed publiek.’

Kunnen linkse intellectuelen dus op hun lauweren rusten?

‘Absoluut niet. Je kunt het neoliberalisme nog niet afschrijven. In zijn val kan het nog veel schade veroorzaken. Bovendien moet ‘links’ inzien dat het niet met alternatieven is gekomen. Zij zijn niet creatief genoeg om het publieke domein naar zich toe te trekken en nieuw leven in te blazen.’

Voor de apathie bij links zijn dus goede redenen?

‘Nee. Wat ik wil laten zien, is dat het neoliberalisme niet heeft gewonnen na een lange ideeënstrijd maar door repressie. Mensen willen mij altijd een keuze opdringen tussen totalitair communisme en het rampenkapitalisme, maar daar liggen natuurlijk heel veel alternatieven tussen.’

Kunt u die dan benoemen?

‘Mensen als Gorbatsjov hadden veel liever geleidelijke hervormingen gewild. Hij zag Scandinavië als voorbeeld. In Polen wilden leden van Lech Walensa’s Solidariteit zelf met de fabrieken doorgaan in plaats van ze te privatiseren. In Zuid-Afrika had de ANC na de val van apartheid voor een radicale herverdeling van de rijkdom kunnen kiezen.

‘Ik kan natuurlijk niet vertellen wat er dan was gebeurd, maar veel slechter dan nu kan bijna niet. En in Argentinië hielden arbeiders in 2002 een omgekeerde staking: ze weigerden te stoppen met werken toen de eigenaren fabrieken wilden sluiten. Sommigen zijn in coöperatief verband met de fabrieken doorgegaan en die staan nog altijd overeind.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden