reportage wegenbouw

Buitenlandse bouwbedrijven ontdekken Nederlandse wegen

De A9 in Amstelveen. Over de zesbaansweg rijden op een doordeweekse dag zo’n 140 duizend voertuigen. Beeld Raymond Rutting

Buitenlandse bedrijven dingen steeds vaker mee naar infrastructurele opdrachten nu Nederlandse concerns terughoudend zijn geworden sinds de crisis. Die ontwikkeling vraagt een extra scherpe blik van Rijkswaterstaat op het gebied van integriteit bij de aanbesteding.

Langs snelweg A9 in Amstelveen klinkt de monotone zoem van passerende auto’s. Over de zesbaansweg rijden op een doordeweekse dag zo’n 140 duizend voertuigen. Het lawaai en vervuilde lucht van dat verkeer is een dagelijkse kwelling voor de 90 duizend bewoners van de voorstad van Amsterdam. De weg is ook een onaangenaam obstakel tussen het centrum en het zuidelijk deel van de gemeente.

Dat gaat veranderen dankzij een megaproject van Rijkswaterstaat. De snelweg wordt verdiept, verbreed en voorzien van extra geluidschermen. Op drie plekken wordt een overkapping geplaatst. Dat moeten brede en aangename oversteekplaatsen worden. Onder die kleine stadsparkjes krijgt het verkeer ruim baan op wat superstil asfalt wordt genoemd.

Het ontwerpen, financieren, bouwen en langdurig onderhouden van de snelweg is een van de grootste opdrachten die Rijkswaterstaat dit jaar heeft te verdelen. Met een waarde van bijna 800 miljoen euro is het een droomklus voor Nederlandse bouwers, zou je zeggen. Maar die zijn huiverig geworden voor dit soort grote projecten. In de crisisjaren schreven zij vaak iets te gretig in op grote werken in de weg- en waterbouw. Gaat er iets mis, dan lopen de verliezen in de honderden miljoenen euro’s.

Conflicten

Nu heeft Rijkswaterstaat problemen met de aanbesteding van een project, zoals in april de verbetering van het snelwegknooppunt Hoevelaken. Ook zijn er aan de lopende band conflicten tussen bouwers onderling en de opdrachtgever. In de zomer liepen de bouwers weg van het dokproject aan de Amsterdamse Zuidas. Dat is voor het ministerie van Infrastructuur reden om te werken aan een nieuw aanbestedingsmodel, waarbij de klussen onder meer worden opgeknipt in kleinere stukken. Naast de prijs wordt voortaan ook gekozen op kwaliteit en innovatie.

Ondertussen hebben de Nederlandse bouwbedrijven nieuwe concurrentie gekregen. Buitenlandse concerns hebben Nederland ontdekt. Zij zijn vaak veel groter, wereldwijd actief en kunnen het risico van een faalproject makkelijker dragen. Ook ging de overheid nadrukkelijk op zoek naar buitenlandse kandidaten, met nieuwe Europese aanbestedingsregels in de hand. 

De buitenlandse partijen werken uitbundig samen met de Nederlandse aannemers, onder meer bij de aanpak van de snelwegen op de route van Schiphol naar Almere. Dat megaproject is opgedeeld in vijf stukken. Aan vier stukken wordt gewerkt door bouwgroepen die zonder uitzondering óók buitenlandse deelnemers hebben; uit België, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.

De A9 in Amstelveen. Beeld Raymond Rutting

Aanpak A9

De aanpak van de A9 bij Amstelveen is de laatste klus op die route. Zes bouwgroepen meldden zich vorig jaar aan voor de opdracht. Ook hier was de buitenlandse belangstelling groot. Een Nederlands-Belgisch-Duits-Britse combinatie rond Dura Vermeer behoorde tot de laatste twee bieders. De winnaar werd vijf weken geleden bekendgemaakt door Rijkswaterstaat: het consortium Veenix dat is opgezet door de Australische onderneming Macquarie.

Dat was om twee redenen bijzonder. Macquarie is geen bouwbedrijf, maar een investeringsbank. Met een balanstotaal van meer dan een kwart biljoen euro duiken ze op in tal van sectoren. Zo meldden ze zich als kandidaat-koper van het Nederlandse energiebedrijf Eneco, maar ook van de effectenbeurs in Londen. 

In de Nederlandse bouw baarde het bedrijf drie jaar geleden opzien met het binnenhalen van de nieuwbouwcontract van de Amsterdamse rechtbank. Een ‘coup’, schreef het Financieele Dagblad toen. Want voor het eerst werd een grote opdracht gegund aan een groep zonder bouwbedrijf. Het Nederlandse Heijmans werd ingeschakeld als onderaannemer.

Ontwerp van de verbreding van de A9 bij Amstelveen en Ouderkerk aan de Amstel. Beeld Rijkswaterstaat

Buitenlandse bouwgroep

Ook de gunning van het A9-project aan Macquarie was een primeur. Niet eerder werd zo’n groot infrastructuurproject toevertrouwd aan een bouwgroep vooral bestaande uit buitenlandse partijen. De Australiërs hebben een samenwerkingsverband opgezet met het Duitse technologiebedrijf Siemens, de (kleine) Nederlandse projectorganisatie Count & Cooper en de grote Spaanse bouwer FCC.

De beursgenoteerde Spaanse onderneming, die in 1900 werd opgericht in Barcelona, grossiert in miljoenencontracten in infrastructuur, milieu, watermanagement en cement. De bouw van metrolijnen in Panama-Stad, het Spaanse Barcelona en het Saoedische Riyad is maar een kleine greep uit de activiteiten. De eigenaren zijn Spaans, maar ook de Amerikaanse investeerder George Soros en de Mexicaanse mega-ondernemer Carlos Slim kochten een belang in het bedrijf.

Fomento de Contrucciones & Contratas (FCC) is net zo bekend van verdenkingen van het betalen van smeergeld aan ambtenaren en politici en het maken van illegale prijsafspraken. FCC is daarmee geen buitenbeentje in Spanje. Ook andere grote bouwbedrijven duiken regelmatig op in smeergeldaffaires. Nederlandse bouwbedrijven hebben ook een geschiedenis op dat gebied. Illegale prijsafspraken leidden bijvoorbeeld in 2002 tot een parlementaire enquête Bouwfraude. In februari van dit jaar deed de fiscale opsporingsdienst Fiod een inval bij het Utrechtse Strukton. Dat zou smeergeld hebben betaald voor het werk aan de metro van Riyad, als lid van een consortium onder leiding van FCC.

Integriteitscontrole

Rijkswaterstaat meldde op 9 september zelf dat FCC behoort tot de groep aan wie de A9 definitief werd gegund. Daarmee liep de dienst op de zaken vooruit. De stichters van de groep rond Macquarie doorliepen al wel een integriteitscontrole op basis van de Europese en Nederlandse aanbestedingsrichtlijnen. Die begint met een verklaring van de partijen zelf dat zij niet zijn veroordeeld voor omkoping, fraude en andere misdrijven. Ook een veroordeling wegens illegale prijsafspraken is in het A9-project tot grond van uitsluiting verklaard. FCC voegde zich pas later bij het drietal, waardoor een aparte screening nodig is. Binnen enkele weken moet die zijn afgerond, voorafgaand aan de ondertekening van het bouwcontract.

De Utrechtse hoogleraar Elisabetta Manunza, specialist in aanbestedingen en integriteit, vindt dat Rijkswaterstaat de kandidatuur van FCC ‘uiterst kritisch’ moet bekijken en wellicht blokkeren. Daarbij merkt zij wel op dat de ruimte om bedrijven te weren uit een aanbesteding beperkt is. 

Te beperkt, vindt zij. ‘De Nederlandse overheid kan een vergunning weigeren bij aanwijzingen dat er ernstige risico’s ontstaan voor de integriteit van de overheid. Daar is geen veroordeling voor nodig. Maar bij aanbestedingen gelden de vaak veel striktere wettelijke uitsluitingsgronden.’

Rijkswaterstaat zegt buitenlandse bedrijven op dezelfde wijze te toetsen als hun Nederlandse concurrenten. In de praktijk is dat buitenlandse onderzoek vaak een stuk moeilijker, ziet zij. ‘Maar het is niet onmogelijk. Dan moet je wel van alle mogelijkheden gebruik. Je kunt ook onderzoek laten doen door het landelijk bureau Bibob, dat beoordeelt of de overheid geen integriteitsrisico’s loopt bij vergunningen, subsidies of contracten. Zij kunnen feiten verzamelen waar aanbesteders geen toegang toe hebben. Dat kan essentieel zijn bij de beoordeling van een contractpartij.’

Het Spaanse bedrijf FCC dat een van de grootste wegenbouwprojecten van Nederland moet gaan uitvoeren, de vernieuwing van de snelweg A9, is verwikkeld in tal van corruptieonderzoeken in Spanje en Zuid-Amerika. Met het project in opdracht van Rijkswaterstaat is 800 miljoen euro gemoeid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden