Analyse Doorberekening CPB

Bomen kappen voor het Klimaatakkoord; hoe het gebruik van biomassa ook averechts kan werken

Het Nederlandse Klimaatakkoord leunt stevig op biomassa om de CO2-doelstellingen te halen. Maar het gebruik van natuurlijke grondstoffen is niet automatisch milieuvriendelijk. Hoe zetten we het verantwoord in? ‘Voeding voor mens en dier moet je veiligstellen.’

Bij een pluimveehouder wordt kippenmest opgehaald die wordt vervoerd naar de energiecentrale waar het wordt verbrand om daar energie uit op te wekken. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Het werd twee jaar terug gepresenteerd als dé oplossing om de luchtvaart te verduurzamen. Een plan waarbij de industrie het aandeel biobrandstof in de kerosine geleidelijk zou verhogen tot de helft in 2050. Het leverde slechts een storm van kritiek op. Milieuorganisatie Biofuelwatch berekende dat een landoppervlakte ter grootte van drie keer het Verenigd Koninkrijk nodig zou zijn om die biokerosine te produceren, als dat op basis van palmolie zou gebeuren.

Het gebruik van biomassa, zoals in het luchtvaartplan, klinkt milieuvriendelijk maar hoeft dat zeker niet te zijn, zoveel maakt dit voorbeeld duidelijk. Het is om die reden dat wetenschappers kritisch kijken naar de inzet van biomassa om CO2-uitstoot te verminderen, een strategie waar ook het Nederlandse Klimaatakkoord sterk op leunt.

Vandaag presenteren de rekenmeesters van Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) hun doorberekening van dat akkoord. Dat richt zich vooral op 2030, wanneer de Nederlandse CO2-uitstoot met 49 procent moet zijn verminderd ten opzichte van ijkjaar 1990. De doorrekening gaat over de vraag of dat doel wordt gehaald, en wat dat zou kosten. Maar na 2030 gaat het klimaatbeleid onverdroten verder. In 2050 moet de uitstoot met 95 procent zijn teruggebracht.

Biomassa speelt een belangrijke rol in het akkoord. Bij biomassa denkt u wellicht aan de Nederlandse kolencentrales die houtpellets bijstoken of aan de biobrandstoffen die worden bijgemengd in de diesel, benzine en kerosine. Maar biomassa is ook de belangrijkste grondstof voor de chemische industrie van de toekomst. Vaatwastabletten bevatten nu nog stoffen gebaseerd op aardolie, net als de conditioner die u gebruikt om uw haar te laten glanzen. En de lak, de banden en het interieur van auto’s? Allemaal gebaseerd op aardolie.

Die stoffen moeten in de toekomst uit planten komen. Op de lange termijn, zo staat in het Klimaatakkoord, is duurzame biomassa ‘een vervanger van grondstoffen die we nu uit aardolie en aardgas maken, zoals plastics’. Zes mogelijke toepassingen worden genoemd in het Klimaatakkoord, maar is de wensenlijst niet te lang geworden? Waar moet al die biomassa vandaan komen? Gaan we bossen kappen en natuurgebieden ombouwen tot koolzaadakkers?

Zelfs kippenmest kan dienen als biomassa om energie mee op te wekken. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Niet oneindig beschikbaar

We gaan verkeerd met biomassa om, zegt Jan Ros, onderzoeker en biomassa-expert van het PBL. ‘Nederland probeert op korte termijn de CO2-uitstoot te verminderen en doet dat op de goedkoopste manier. En dus wordt het bijstoken van biomassa gesubsidieerd, om elektriciteit mee op te wekken of gebouwen te verwarmen. Dat geldt in Nederland als CO2-neutraal en telt op papier dus flink mee, maar mondiaal gezien levert het niet altijd direct veel klimaatwinst op.’

Hout, suikerriet, maïs, GFT-afval: allemaal valt het onder de noemer ‘biomassa’. Hoe het wordt geproduceerd, vervoerd en gebruikt, bepaalt of biomassa duurzaam is. Van die duurzame stromen biomassa is geen oneindige hoeveelheid beschikbaar op de wereld, zegt Ros. Vanaf 2030 zal er volgens hem schaarste ontstaan. Dat denken ook de opstellers van het Klimaatakkoord.

Dus, zegt Ros, moet je goed afwegen waar en hoe je biomassa gaat inzetten en vooral ook hoe je omgaat met de koolstof in die biomassa. Bij voorkeur zet je het in voor de luchtvaart, chemische industrie en mogelijk zware scheepvaart, sectoren waar in 2050 waarschijnlijk geen alternatief bestaat voor de koolstofverbindingen die nu uit fossiele grondstoffen komen. Daarnaast is het niet zeker of we helemaal van het gas af kunnen. ‘Voor de opwekking van elektriciteit bestaan genoeg alternatieven, zoals zonne- en windenergie.’

In de periode tot 2030 zou biomassa in de energieopwekking nog wel een rolletje kunnen spelen, als je maar kiest voor de rest- en afvalstromen van bosbouw en landbouw. Op de langere termijn wordt dat andere koek. We moeten ons gaan voorbereiden op het systeem van de toekomst, vindt Ros. ‘Nu zijn er nog oude regelingen van kracht, die het verbranden van biomassa op kleine schaal stimuleren. Daar moeten we mee oppassen. De CO2 die is opgeslagen in biomassa komt dan meteen weer vrij in de atmosfeer. Nieuwe technologie om die CO2 te hergebruiken of anders onder zee op te slaan is voor de lange termijn cruciaal en daar moeten we zo langzamerhand echt op inzetten.’

Markt op gang houden

Niet alle wetenschappers hebben bezwaren tegen het gebruik van biomassa in elektriciteitscentrales. Wolter Elbersen, van het onderzoeksinstituut Wageningen Food & Biobased Research, noemt het een prima tijdelijke oplossing zolang innovaties in de chemische industrie en scheepvaart nog niet grootschalig worden toegepast. Tot die tijd vindt hij het goed om biomassa te verstoken, omdat de aanvoer ervan anders stilvalt.

Veel rest- en afvalstromen uit de land- en bosbouw blijven nu nog onbenut. Hoeveel biomassa dat precies is, vindt Elbersen niet zo interessant. ‘De vraag moet zijn: hoe maken we zoveel mogelijk biomassa beschikbaar uit deze stromen? Het bouwen van zo’n systeem kost veel tijd, omdat de biomassa aan allerlei duurzaamheidseisen moet voldoen. Daar moeten ons vol op richten, zodat we over een paar jaar verzekerd zijn van voldoende duurzame biomassa.’

Collega-onderzoeker Jacco van Haveren hoopt dat biomassa in 2050 efficiënt wordt ingezet. Hij spreekt van een voorkeurspiramide: ‘Planten leveren allereerst natuurlijk voeding voor mens en dier. Dat moet je veiligstellen. De biomassa die overblijft kun je gebruiken om er chemicaliën, jetfuel, bouwmaterialen en andere producten met hoge toegevoegde waarde van te maken. Een deel van de biomassa is zo complex, daar kun je niets uit halen. Dat deel kun je dan verbranden in een energiecentrale.’

Cascadering, heet het efficiënt inzetten van biomassa in vaktermen. Het opzetten en optimaliseren van deze keten is belangrijk, omdat de prijzen van biomassa dan zakken. Elbersen: ‘Neem lignocellulose, dat zijn houtachtige gewassen. Nu worden ze vooral gebruikt voor energiecentrales. Je kunt er ook biobrandstoffen of chemicaliën van maken. Die technologie bestaat, maar is in de praktijk nog te duur. Als de prijs van lignocellulose daalt wordt dat interessant.’

Jan Ros van het PBL moedigt het ontwikkelen van nieuwe technologieën aan. Maar het verbranden van biomassa in energiecentrales vindt hij ‘langzamerhand een achterhaald idee’. Subsidie op de bijstook van houtpellets in oude kolencentrales noemt hij onverstandig. ‘De kolencentrales sluiten over tien jaar sowieso, waarom zou je daar nog investeren? De tijd van tussenoplossingen is nu echt voorbij, we moeten bouwen aan het systeem van de toekomst.’

Gevaar voor de biodiversiteit

Het biomassadebat is niet eenvoudig. Het verbranden van biomassa geldt volgens de EU als CO2-neutraal, omdat de CO2 die vrijkomt bij het verbranden, weer wordt opgenomen tijdens de groei van nieuwe bomen en planten. Dat klinkt circulair, maar dat idee ligt al jaren onder vuur. Het duurt immers tientallen jaren voordat een jonge boom al die CO2 weer heeft opgenomen.

Vorige week daagde een groep activisten uit Slowakije, de Verenigde Staten en Zweden de EU voor het Europese Hof van Justitie, omdat zij hout niet langer als CO2-neutraal willen bestempelen.

Voorstanders van het grootschalige gebruik van biomassa, zoals Elbersen, stellen daartegenover dat er geen bomen worden gekapt voor de aanvoer van brandhout. Rest- en afvalstromen uit de landbouw en bosbouw zijn voorlopig voldoende voor energieopwekking.

De grootschalige inzet van biomassa levert nog een probleem op. Zodra de vraag naar biomassa stijgt, stelt Marjan Minnesma van Urgenda, organisatie voor duurzaamheid, zal ook de druk stijgen om biomassa op niet-duurzame wijze te produceren. ‘We zien nu zelfs in Nederland al dat er meer gekapt wordt dan ooit, omdat hout een verdienmodel is. Dat zal in landen met veel minder controle nog sterker gaan gebeuren, ten koste van biodiversiteit en natuur.’

Met die biodiversiteit is het al niet goed gesteld. Experts noemen de biodiversiteitcrisis even ernstig als de klimaatcrisis en waarschuwen dat we de bredere ecosystemen niet moeten vergeten nu we alle zeilen bijzetten om een klimaatramp te voorkomen. ‘De humuslaag is sterk verarmd in Nederland. We hebben minder wormen, insecten en vogels’, stelt Minnesma.

Ros van het PBL schat dat voor de Nederlandse luchtvaart in 2050 jaarlijks zo’n 300 petajoule (de energiemaat die vaak wordt gehanteerd) aan biomassa nodig is. Voor scheepsvaart is dat nog eens 300 petajoule. Hoeveel biomassa er in tegen die tijd beschikbaar is voor Nederland hangt van veel factoren af. Ros schat het op zo’n 700 à 800 petajoule. ‘Dit zijn ruwe schattingen, maar toch baart het me zorgen. Voor andere toepassingen blijft er dan niet veel over. We lopen al snel tegen de grenzen aan.’

Is biomassa op zijn retour?

De wetenschapsredactie van de Volkskrant probeerde zin van onzin te onderscheiden: Is er echt 1 liter water én 1 liter benzine nodig voor 1 liter biobrandstof?

Ook Brussel bant palmolie langzaam maar zeker uit de Europese autotanks. Waar ging het mis met dit wondermiddel voor het milieu, en hoe nu verder met biobrandstoffen?

Het wegvervoer klimaatneutraler maken door auto’s deels te laten rijden op plantaardige brandstof - het leek een uitkomst. Maar er duiken steeds meer addertjes op vanonder het gras.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden