Bolkestein moet zijn ouderwetse bril afdoen

Frits Bolkestein zegt niet te weten wat het neoliberalisme is. Dat weet Frank Ankersmit wel: het is Bolkesteins eigen verouderde visie op de wereld....

Frits Bolkestein trekt in drie kranten waaronder deze (Forum, 20 maart), ten strijde tegen artikelen die ik recentelijk in die kranten schreef (onder andere het Betoog, 14 maart). Bolkestein beklemtoont daar iedere keer zelf niet te weten wat neoliberalisme is; meer nog, niemand zou dat weten. Maar dat valt wel mee.

De Centrale Catalogus vermeldt 500 titels over het neoliberalisme en PiCarta zelfs 1.600. Aardig is ook het lemma over neoliberalisme in de onvolprezen Wikipedia. Daar wordt Bolkestein zelf gepresenteerd als de belangrijkste Nederlandse neoliberaal. Zodat je je afvraagt of hij zijn eigen politieke opstelling wel goed in kaart weet te brengen. Verder zegt Wikipedia dat het neoliberalisme ‘ervan uitgaat dat de vrije markt in staat is zaken beter te regelen dan organisaties die door de overheid gestuurd worden. Binnen het neoliberalisme schuift de overheid dus meer taken af naar de markt (het bedrijfsleven)’. Wie de stukken van de heer Bolkestein las, moet concluderen dat dit inderdaad ook nog steeds zijn standpunt is. Kortom, hij is zelf een neoliberaal, maar zonder te weten dat hij het is. Zoals Multatuli’s juffrouw Laps niet wist dat zij een zoogdier was.

Nu had ik tegen dat neoliberalisme ingebracht dat dit een bedenkelijke zaak is omdat op die manier publieke bevoegdheden in private handen komen. Dat bezwaar is niet nieuw. Bezie daartoe het volgende citaat:

‘Het hedendaagsche regeerstelsel rust op strenge onderscheiding van publiek en privaatregt. Men keert tot achter dit beginsel, men keert tot den middeneeuwschen staat terug, zoodra men burgerlijk en politisch regt verwart of op ééne lijn plaatst of naar één zelfden regel handelt’.

Aldus de grote liberale voorman Johan Rudolf Thorbecke (1798 – 1872) in diens Bijdrage tot de Herziening der Grondwet uit 1848 (p. 81). Hij verdedigt hier de stelling dat in de liberale staat het publiekrechtelijke en het privaatrechtelijke domein strikt gescheiden moeten zijn. Is dat niet zo, dan keer je tot de feodale Middeleeuwen terug. Het feodalisme is immers het politieke systeem waar publieke bevoegdheden als rechtspraak, belastinginning of militair gezag in private handen waren. Met zijn verzelfstandigingsprogram wil het neoliberalisme dus eigenlijk terug naar de feodaliteit.

Het neoliberalisme bewerkte dan ook hetzelfde soort van bestuurlijke chaos, wanbeheer, en zelfverrijking als het feodalisme. Ziedaar het grote verschil tussen Bolkesteins neoliberalisme en het ‘echte’ liberalisme zoals van Thorbecke.

Eigenaardig is ook Bolkesteins analyse van de kredietcrisis. In Trouw schreef hij dat die het gevolg was van een teveel aan staatsbemoeienis. Ongetwijfeld een originele visie die nog door weinigen verdedigd werd. Anderzijds, je kunt je toch moeilijk voorstellen dat die duizenden miljarden aan toxic waste op de bankbalansen het gevolg zouden zijn van overheidsbemoeienis. Elders zegt hij trouwens dat de kredietcrisis juist voortkwam uit een tekort aan staatstoezicht. Nog vreemder vind ik Bolkesteins theorie dat het lobbyisme een teken is dat ‘de publieke sfeer zich uitstrekt over terreinen waar zij niet thuishoort’. Zoiets kan men toch niet serieus menen? Ik zou niet eens weten wat ik me erbij moet voorstellen.

In beide gevallen is sprake van een haast paranoïde angst voor de staat. En dat brengt mij bij de kern van de zaak. Angst voor de staat was geheel terecht aan het eind van de jaren zeventig. Afslanking van de verzorgingsstaat was toen absolute noodzaak. Maar onze huidige problemen zijn heel andere dan die van toen. In veel opzichten zelfs daaraan tegengesteld. Veel van Bolkesteins eigenaardige uitspraken deed hij waarschijnlijk omdat hij nog steeds de bril niet aflegde waardoor hij dertig jaar geleden de wereld bezag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden