Boekje open over 100-jarig Shell

Bedrijven richten bij een jubileum graag een monument voor zichzelf op. Zij laten hun geschiedenis optekenen door een schare freelancende én aan de universiteit verbonden historici....

Wie jarig is geeft een feestje. Zeker als het een jubileum betreft. Bedrijven hebben die neiging ook. Soms doen zij iets extravagants. Dan richten ze een monument op. Bijvoorbeeld door een mooi koffietafelboek uit te geven waarin het glorieuze verleden wordt beschreven.

Het is de broodwinning voor een schare freelancende historici. Want het ware monument is natuurlijk een historisch verantwoord boek. Opgetekend door onafhankelijke historici.

Het Nederlands-Engelse energieconcern Shell, dat dit jaar precies een eeuw bestaat, nam daarom al jaren geleden contact op met de Universiteit Utrecht om zijn geschiedenis te laten optekenen.

Bij de Universiteit Utrecht werkt een aantal historici, gespecialiseerd in bedrijfsgeschiedenis. Zoals Keetie Sluyterman, bijzonder hoogleraar economische geschiedenis. Zij maakte naam met boeken als Kerende kansen, het Nederlandse bedrijfsleven in de twintigste eeuw. Of Jan Luiten van Zanden, hoogleraar economische en sociale geschiedenis en in 2003 winnaar van de Spinozaprijs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek.

Van Zanden, Sluyterman en hun naaste collega Joost Jonker werkten met Engelse collega’s aan het monument voor Shell dat deze zomer verscheen. Drie kloeke delen, een deel bijlagen met drie dvd’s in een perspex cassette. Tien kilo schoon aan de haak. En, zoals het een Nederlands-Engels bedrijf betaamt: in beide talen.

Een hagiografie, zou je denken, zo’n monument op bestelling. Sluyterman kent de kritiek die jubileumboeken van bedrijven vaak treft. ‘Het is contractonderzoek. Maar Shell betaalt de universiteit, niet ons. En los daarvan maken we voor de start van het onderzoek goede werkafspraken.

Wij hebben vrije toegang tot de archieven afgesproken. Bij Shell krioelt het van de wetenschappers, dus dat leverde geen problemen op. Daarnaast is een onafhankelijke redactieraad gevormd die meelas en adviseerde, en bij eventuele conflicten zou bemiddelen. Maar echte problemen zijn er niet geweest bij het onderzoek of het schrijven. Het is een onafhankelijke visie op de geschiedenis van Shell.’

Blijft natuurlijk het probleem hoe de geschiedenis van een complex bedrijf als Shell moet worden beschreven. Complex, want Shell is voor 60 procent een Nederlands en voor 40 procent een Engels bedrijf. En Shell is in zo’n honderd landen actief, met ieder een aparte culturele en politieke omgeving, die de afgelopen honderd jaar nogal wisselde. Neem alleen al de Eerste en Tweede Wereldoorlog en de technologische revolutie die in die honderd jaar plaatsvond.

Kortom, invalshoeken genoeg. Het onderzoeksteam koos voor vijf thema’s: de spreiding van de activiteiten, de organisatie, de concurrentiepositie, de innovatie en de rol van de politiek. Binnen die thema’s komen ook recente kwesties aan de orde, zoals Shell in Zuid-Afrika tijdens de Apartheid, Shell in Nigeria, en de Brent Spar-affaire.

In de jaren tachtig bleef Shell ondanks het apartheidsregime actief in Zuid-Afrika. Ondanks aanslagen in Nederland waarbij de actiegroep RaRa benzinepompen onklaar maakte. Collega-multinational SHV sloot wel de Makro-winkels in Zuid-Afrika na vergelijkbare aanslagen in Nederland. ‘Nu zou dat terrorisme heten, toen sprak men van vrijheidsstrijd. De verbolgenheid van SHV over het gebrek aan bescherming van hun eigendom in Nederland viel op. En de discussie over weggaan of blijven in Zuid-Afrika speelde ook binnen Shell’, zegt Sluyterman.

‘Maar bij de affaire rond het afzinken van olieopslagtank Brent Spar werd Shell overvallen door de protesten van Greenpeace daartegen. Shell had, vanuit de verdediging, een afgewogen, maar complex verhaal. Daarover, en over Nigeria, hebben we een open verhaal geschreven.’

Voor de suggestie zoals die in de jaren zeventig en tachtig opgeld deed, als zouden multinationals machtiger zijn dan regeringen, vond Sluyterman geen bewijs. ‘Integendeel. Per land zijn regeringen de baas. Ik vond het een eye-opener dat tijdens de oliecrisis in 1973 niet alleen de olieproductie stokte, maar ook de concessies van oliemaatschappijen in de olieproducerende landen deels werden genationaliseerd. Wat nu weer gebeurt in Rusland, waar de regering meer invloed op de productie wil.’

Maar dat zijn, op honderd jaar, eigentijdse kwesties. De eerste dertig, veertig jaren waren de Wild West-jaren van opbouw en ontwikkeling. ‘Waarom werd Shell niet actief in Saudi-Arabië? Omdat ze dachten dat daar geen olie zat.’ Al met al een spannend jongensboek, met prachtige plaatjes.

Stephan Howarth, Joost Jonker, Keetie Sluyterman en Jan Luiten van Zanden, Geschiedenis van de Koninklijke Shell. Boom, ISBN 9789085060871, euro145,00.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden