Boekhandel drijft niet alleen op Connie Palmen

Onze cultuur wordt bedreigd, meent de boekhandel. Maar de strijd tegen de barbaren van de prijsconcurrentie krijgt langzaam een strikt formeel karakter....

GEERT DEKKER

Van onze verslaggever

Geert Dekker

AMSTERDAM

Jeroen van der Poel probeert vandaag weer zoveel mogelijk boeken te verkopen, net als alle andere dagen. Maar een aparte handel is het wel, vindt hij. Van der Poel, eigenaar van boekhandel Huyser in Delft, is dan ook niet opgegroeid in het boekenvak.

Hij kan zich nog steeds verbazen over het zakendoen in deze branche. Want dat is geen kwestie van gunstig inkopen en gunstig verkopen, maar van inkopen en vervolgens zoveel mogelijk kosten besparen. De verkoopprijs ligt namelijk vast, die wordt bepaald door de leverancier.

De rechtbank van Amsterdam buigt zich vandaag over een reeks juridische haarkloverijen die mogelijk het einde betekenen van deze vaste boekenprijs. Het boekenkartel, op zijn plaats gehouden door het anker van de verticale prijsbinding, wordt in een bodemprocedure voor de zoveelste keer aangevallen.

In het offensief is dit keer Free Record Shop, dat in 1995 een kort geding aan zijn broek kreeg toen er tussen de cd's ineens te goedkoop geprijsde boeken verschenen. De Koninklijke Vereniging van het Boekenvak, kortweg 'het Boekenvak', moest daar op grond van het zogenoemde Reglement Handelsverkeer tegen optreden, en won. Maar Hans Breukhoven, directeur van Free Record Shop, liet weten de juridische strijd tot het bittere eind vol te zullen houden. De vandaag te houden procedure is daar een gevolg van.

De zaak bij de Amsterdamse bodemrechter is voor Jeroen van der Poel een ver-van-mijn-bed-show. Wat gebeurt er met zijn boekhandel als de prijsafspraken met de uitgevers vervallen?

Hij haalt zijn schouders op. 'Natuurlijk zullen een aantal nieuwe partijen als Albert Heijn of de Free Record Shop proberen met een klein assortiment wat omzet weg te kapen, zoals de Makro het al jaren doet. Maar ik heb hier 12 duizend titels staan en ik drijf niet alleen op Connie Palmen. Mensen snuffelen hier, zoeken een boek om cadeau te doen of hebben speciale wensen. Daarvoor begeven ze zich niet tussen de groente, daarvoor komen ze naar een echte boekhandel.'

De Koninklijke Vereniging van het Boekenvak onderschrijft dat de vaste boekenprijs al lang niet meer zo vast is als voorheen. Maar directeur A. Hulskamp gebruikt dat om aan te tonen dat het Boekenvak niet star is en heus wel met zijn tijd meegaat.

'Er worden voortdurend wijzigingen aangebracht in het reglement', zei Hulskamp vorige week op een door de KVB georganiseerde persbijeenkomst. Met het oog op de lopende bodemprocedure kon het geen kwaad nog maar eens uit te leggen hoe een en ander in elkaar steekt, zo meende het Boekenvak. Bovendien zwelt de kritiek uit Brussel aan, en daar maakt het kartel zich echt zorgen over. Want staatssecretaris Nuis van Cultuur mag met minister Wijers van Economische Zaken hebben afgesproken dat de Nederlandse overheid de vaste boekenprijs tot 2005 ongemoeid laat, als de Europese Commissie daar anders over denkt, kan de boekenmarkt fluiten naar zijn zelfregulering.

Het ziet er wel naar uit dat de Commissie er anders over denkt. Eurocommissaris Karel van Miert kwam eind april plotseling met een rij 'punten van bezwaar' tegen de Nederlandse boekenpraktijk. Zo'n nota is meestal het startpunt van een poging tot een verbod. Hulskamp, verongelijkt: 'En dat terwijl wij al veel langer met Europese ambtenaren in gesprek waren om de afspraken rond prijzen van importboeken, een punt dat voor de Commissie van groot belang is, te wijzigen.'

Uiteindelijk stemde de KVB er in toe alle afspraken rond die importboeken uit het reglement te schrappen. 'Dat werd per 1 mei jongstleden ingevoerd, maar een paar dagen daarvoor kwam Van Miert met zijn punten van bezwaar. Uiterst ongelukkig.'

De directeur van het Boekenvak is ongelukkig omdat dat bezwaar het hele reglement betreft.

Dat de KVB het al van 'hopen' moet hebben, is een veeg teken. Het besef dat het kartel ondanks de toezeggingen van de Nederlandse overheid zijn langste tijd gehad heeft, dringt door. Geen wonder, want de argumenten voor marktafspraken snijden steeds minder hout. De vaste boekenprijs zou goed zijn voor de pluriformiteit van het aanbod, voor de spreiding van boeken onder de verschillende sociale klassen van de bevolking en voor de kwaliteit van de boeken, de hoeveelheid literatuur onder de titels.

Een afstudeeronderzoek van de Nijmeegse econoom M. Visser in opdracht van het ministerie van Economische Zaken in 1996 concludeert vernietigend over deze 'prestaties van de vaste boekenprijs'.

'Er zijn geen structurele verschillen gevonden in de culturele prestaties van landen met en landen zonder mededingingsbeperking op de boekenmarkt', zo schrijft Visser na een vergelijking tussen Nederland, Denemarken, Zweden en Finland. 'De vaste boekenprijs is geen effectief instrument voor het beschermen van culturele waarden.' Het enige aantoonbare belang van het kartel is het economische belang van de aangesloten leden, zo luidt de volgende conclusie.

Een argument dat door het Boekenvak overigens met een cultureel sausje wordt opgediend. Want de kleine boekhandel die verdwijnt omdat hij de omzet van Montignac moet missen - de aanpalende visboer geeft twee haringen weg bij elk boek dat hij verkoopt - zou de doodsteek zijn voor het plaatselijke culturele leven.

Maar de praktijk wijst uit dat die kleine boekhandel toch wel zou verdwijnen. Om rendabel te kunnen ondernemen, is nu al een omzet van meer dan een miljoen gulden noodzakelijk, en er zijn talloze bedrijven die dat niet halen. Andere kleine winkels zullen zich wel kunnen handhaven, ook zonder vaste boekenprijs.

'We gaan dan gewoon andere artikelen voeren', zegt Mark Los over de kleinere zaken die hij beheert. Los is directeur en mede-eigenaar van boekhandel De Kler in Leiden, die ook een aantal kleine nevenvestigingen in de regio heeft. 'Met alleen boeken redden die het toch al niet. Dus breiden we daar het assortiment uit. Kantoorartikelen verkopen ze al veel langer, maar ook op het gebied van multimedia en hobbymaterialen is veel mogelijk.'

Los, die ook bestuurslid is van inkooporganisatie Libris, is een verklaard voorstander van de verticale prijsbinding. Maar gevraagd naar de consequenties voor zijn eigen zaken, laat hij de verhalen over rampspoed voor wat ze zijn. 'Wij zorgen heus wel dat we overleven.' Jeroen van der Poel, een van de nog zeldzame zelfstandige boekhandelaren, is het mee eens is: 'Met een nog beter assortiment, een betere service en deskundig personeel durf ik de slag wel aan.'

De overlevingskansen van de vaste boekenprijs zijn gering, maar de KVB kan zich nauwelijks van haar meest realistische kant laten zien. Dat zou namelijk tien miljoen gulden kunnen kosten, het bedrag dat voormalig boekhandelaar Fred Reiber als schade geclaimd heeft bij de KVB. Reiber is aangepakt door de vereniging.

Reiber is inmiddels gestopt met de boekenhandel, maar heeft een klacht bij de Europese Commissie ingediend. Zijn schadeclaim van tien miljoen is de inzet van het derde juridische gevecht waarin het Boekenvak gewikkeld is. Hulskamp: 'Om meer dan één reden kan ik dus niet zeggen dat we al die tijd fout gezeten hebben.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden