Blik van vrouwelijke leiders

Het aantal vrouwelijke presidenten en premiers neemt toe. Maar mogen zij ook vrouwelijk zijn? Een opmerking van Hillary Clinton (‘Let op je kapsel’) kon rekenen op schampere reacties....

Het was één van de problemen die Angela Merkel al in de aanloop van haar strijd om het bondskanselierschap naar voren bracht. Weliswaar in beperkte kring binnen haar partij, maar toch: als je als vrouw een rode blazer draagt bij de presentatie van een serieuze regeringsverklaring, wordt dat dan door de bevolking als passend ervaren?

Hillary Clinton, nu volop in de race voor het presidentschap van Amerika, zei het ooit anders voor een gehoor van studenten: ‘Hair matters. Let op je kapsel, want anderen doen het ook.’ Dat was natuurlijk dubbele pret voor haar critici: deugde eerst haar kapsel niet, nu moest ze zich maar eens bezighouden met politiek in plaats van uiterlijkheden.

Of, om het nog anders te stellen: vrouwen mogen leider zijn en steeds meer vrouwen zijn dat ook. En ook zijn ze dat steeds meer op topniveau. Het aantal vrouwelijk presidenten en premiers neemt toe; onlangs nog werd Cristina Fernández de Kirchner gekozen tot president van Argentinië. Maar mogen ze dan ook vrouwelijk zijn? Het blijft het bekende wiebelen op hoge hakken. Als je je als vrouw profileert, kan het ten koste gaan van je gezag; presenteer je je doelgericht en zakelijk, dan ben je al gauw een bitch.

‘Het ideaalbeeld van de leider is nog steeds een masculiene leider’, zegt Janka Stoker, bijzonder hoogleraar leiderschap en organisatieverandering aan de Rijksuniversiteit Groningen en adviseur bij Berenschot. ‘Een ideaalbeeld is altijd stereotiep. En het stereotiepe beeld van de ideale leider past nu eenmaal niet op dat van de ideale vrouw.’

‘Natuurlijk’, zou je kunnen zeggen na lezing van het boek The female brain van de Amerikaanse psychiater en neuroloog Louann Brizendine, dat deze maand in Nederlandse vertaling verscheen. Vanuit evolutionair perspectief zijn mannen volgens haar geneigd tot een vlucht- of vechtrespons, terwijl vrouwen het moeten van hebben van verzorging en vriendschap. Immers, voor hun veiligheid zijn ze afhankelijk van hun groep en dus is het van levensbelang een zo goed mogelijk sociaal netwerk op te bouwen.

Vertaal je dat naar leiderschapskwaliteiten, zie je bij mannen van nature een dominant en op overwinning gericht gedrag, en zijn vrouwen geneigd voor de groep te werken en hun relaties instand te houden. Brizendine is niet de enige die het vrouwelijke tot onderzoeksobject heeft verheven. Je kunt spreken van een lichte trend: eerder dit jaar kwam Op weg naar het nieuwe vrouwelijke brein. Een gids voor moderne vrouwen van Mona Lisa Schulz (Aramith) uit en was De schoonheid van het verschil. Waarom mannen en vrouwen verschillend én hetzelfde zijn (Harcourt Book Publishers) van psycholoog Martine Delfos toe aan een 3de druk.

‘Toen ik dat las, vond ik dat als eerste reactie een nogal stereotiepe beschrijving’, zegt neurowetenschapper Margriet Sitskoorn die de inleiding schreef bij Brizendines De vrouwelijke hersenen. ‘Maar er zit toch wel wat in. Wat Brizendine zegt, is dat door de invloed van hormonen vrouwenhersenen en mannenhersenen verschillend functioneren. Een psycholoog als Janet Hyde, die daar in 2005 een groot onderzoek naar heeft gedaan, ageert met nadruk hiertegen. De overeenkomsten tussen mannen en vrouwen zijn zo groot, zegt ze, dat je eerder kunt spreken van gender-overeenkomst, dan van gender-verschil.’

Volgens Janka Stoker komt masculien en feminien leiderschap eenvoudigweg bij mannen en vrouwen voor. In opdracht van het blad Intermediair deed ze onderzoek naar de samenhang tussen sekse en leiderschapsgedrag. Er bestaan in leiderschap typisch masculiene kenmerken (dominant, onafhankelijk, krachtig, bereid risico’s te nemen) en typisch feminiene kenmerken (warm, gevoelig voor anderen, begripvol, luisterend, zorg voor het welbevinden van medewerkers).

Het beste is wanneer deze kenmerken worden gecombineerd in één type: de androgyne leider. En de slechtste variant is de leider bij wie die kenmerken nauwelijks tot uiting komen: de ongedifferentieerde leider. Uit het onderzoek van Stoker bleek dat vrouwen en mannen niet zoveel verschilden op de masculiene en feminiene leiderschapskenmerken. Wel zaten bij de groep androgyne leiders relatief veel vrouwen en bij de ongedifferentieerde leiders relatief veel mannen. Dat lijkt niet te komen doordat vrouwen dus van nature betere (want invoelende en begripvolle) leiders zouden zijn, maar eerder doordat ze in verhouding tot mannen meer kwaliteiten moeten hebben en moeten laten zien om in een organisatie aan de top te komen.

Het is hoe dan ook niet zo dat vrouwelijke leiders hun vrouwelijkheid openlijk benutten, al zie je wel duidelijk een bewuste styling van het imago. Merkel wordt tegenwoordig gekapt door sterkapper Udo Walz en en gekleed door de Berlijnse ontwerper Anna von Griesheim. Wat overigens niet alleen een uitwerking heeft in de perfecte roze- en abrikoostinten waarmee ze opvalt tussen de altijd donkere pakken van haar mannelijke collega’s, maar ook in haar blik die veel opener is geworden en niet zelden de indruk wekt een doeltreffend middel te zijn.

De enige die haar vrouwelijkheid zonder gêne in de strijd wierp, was de Argentijnse Cristina Kirchner, die met gepaste vrees als de heks te boek staat. Maar de fashionista had dan ook weinig tegenstand te duchten. Haar tegenkandidaat was ook een vrouw en wel een die daarin behoorlijk in het nadeel was. De voormalige schoonheidskoningin Elisa Carrio had weinig baat meer bij haar uiterlijk en de heks zou de heks niet zijn als ze die kans tegen ‘la Gorda’ (de Dikke) liet liggen. Tegen elke andere opponent overigens ook – vrouw óf man.

Met politieke inhoud heeft dat inderdaad niets te maken. Maar dat heeft de van testosteron doortrokken electorale lichaamstaal van mannen ook niet. In dat opzicht mag je alleen maar hopen dat Hillary Clinton het ooit gaat opnemen tegen Condoleezza Rice.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden