Reportage

Bijstandsgerechtigden aan een baan helpen in Duitsland

Enschede gaat 138 bijstandsgerechtigden aan een baan helpen. Over de grens, in Duitsland. Dat kost de gemeente geen cent: het project komt geheel voor rekening van sociale investeerders.

Ralf Janssen en Willem Nijholt-Stiller van het Duitse bedrijf Lizatec werken graag met Nederlands personeelBeeld Harry Cock

Het klinkt als: koop nu, betaal later. Zo gaat de gemeente Enschede de komende tweeënhalf jaar 138 mensen uit de bijstand aan een baan helpen. In de techniek in Duitsland. Dat kost de gemeente geen cent, want het project van 1,1 miljoen euro komt voor rekening van sociale investeerders. Enschede levert de werklozen aan en pas als die langdurig aan de slag zijn, krijgt de gemeente de rekening gepresenteerd. Te betalen uit de uitkeringen die worden uitgespaard. Het financiële risico ligt vooral bij de investeerders. Blijft succes uit, dan zijn Start Foundation en ABN Amro Social Impact Fund hun geld kwijt.

Het grensoverschrijdende project in Enschede is een voorbeeld van het in Nederland nog vrij onbekende fenomeen van 'Social Impact Bonds'. Bij deze Britse ontdekking werken overheid, geldschieters en deskundigen samen om een maatschappelijk probleem aan te pakken. De overheid heeft daar vaak onvoldoende geld voor, terwijl juist de private financiers er alle belang bij hebben dat er resultaat wordt geboekt.

Reïntegratietrajecten zijn natuurlijk niet nieuw, maar met private investeerders is de insteek anders. 'Private investeerders richten zich veel meer op het effect', zegt Jos Verhoeven van Start Foundation. 'We zijn niet uit op het binnenhalen van hoge winsten, maar willen wel onze investering terug, inclusief een beperkt rendement van maximaal 10 procent. Want daarna willen we weer anderen kunnen helpen.'

Cultuurverschillen

Het is niet voor niets dat de investeerders kansen zien in Enschede. Groningen heeft al bewezen dat het loont om over de grens te stappen. De afgelopen drie jaar zijn daar veertig werklozen en tachtig mensen uit de bijstand aan een baan geholpen in Duitsland, betaald dankzij de Participatiewet en door uitkeringsinstantie UWV.

Enschede heeft echter minder financiële mogelijkheden. Door de complexe verdeling van het gemeentefonds komt de stad dit jaar 10 miljoen tekort op de 98 miljoen euro die het kwijt is aan uitkeringen voor werklozen en arbeidsgehandicapten. Daarnaast lukt het de stad nog onvoldoende mee te liften op het aantrekken van de economie, zegt wethouder Patrick Welman van Economie en Werk. De werkloosheid ligt met ongeveer 8 procent boven het landelijk gemiddelde van 6 procent. De gemeente had vorig jaar 12 miljoen euro beschikbaar voor reïntegratie, een bedrag dat onder meer werd ingezet om mensen klaar te stomen voor een baan; 785 bijstanders vonden toen werk.

Is het economisch herstel in Nederland voorzichtig, in Duitsland komen sectoren als de kinderopvang, ouderenzorg en techniek handen tekort. Van noord naar zuid zijn er aan de Duitse kant van de grens binnen een afstand van 40 kilometer 250 duizend vacatures, zegt Martin Postma van BoasWerkt, bemiddelaar en begeleider van Nederlandse werklozen in Duitsland.

Deze deskundige derde partij, die zelf 5 procent investeert, screent de werklozen, regelt een taal- en cultuurcursus en een training inclusief Duits certificaat. Vooral vanaf mbo-2-niveau kunnen Nederlanders goed mee in Duitsland, zijn de ervaringen. Pas na een stage van vier weken houdt de bijstand op, als de stagiair bij het bedrijf verdergaat.

Het eerste halfjaar worden de Nederlanders in Duitsland intensief begeleid. Want de cultuurverschillen zijn groot. 'De baas is echt de baas. En moet je om acht uur beginnen, dan wordt verwacht dat je er om kwart voor acht al bent. Dat is wennen als je lang buiten het arbeidsproces hebt gestaan', zegt Postma. Maar daar staat het geroemde Rijnlandse model tegenover. 'Beval je, dan krijg je snel een vast contract. Duitse werkgevers zijn maatschappelijk betrokken.'

Kandidaten

Anders dan in Groningen wordt in Enschede in principe alleen voor bijstandsgerechtigden bemiddeld. Met BoasWerkt is afgesproken dat de gemeente kandidaten aandraagt die 3 tot 24 maanden in de uitkering zitten en een technische opleiding hebben. Lopen er eenmaal Nederlanders rond bij een bedrijf, dan lukt het weleens om anderen geplaatst te krijgen. 'Het gaat uiteindelijk toch vooral om iemands motivatie, en dan blijkt er ook interesse in bijvoorbeeld een ontslagen bankmedewerker die in zijn vrije tijd veel aan auto's sleutelt', zegt wethouder Welman.

Om te voorkomen dat alleen de 'makkelijke gevallen' worden uitgekozen, onderzoekt de Universiteit Twente tegelijkertijd een controlegroep. Lukt het vergelijkbare bijstanders zelf aan het werk te komen, dan gaat dat ten koste van de 'winst' van de sociale investeerders. Volgens voorzichtige schattingen levert het project de gemeente een besparing op van 1,8 miljoen euro aan uitkeringen.

Ralf Janssen en zijn intercedent Willem. Nijholt-Stiller van Lizatec dat o.a. als uitzendbureau dienst doet voor langdurig werkloze Nederlanders in DuitslandBeeld Harry Cock

Toch zijn er ook vraagtekens te plaatsen bij de rol van sociale investeerders, zegt Harrie Verbon, hoogleraar openbare financiën aan de Universiteit van Tilburg. 'Het is mooi als private investeerders een maatschappelijk probleem oplossen, maar wat denken zij te bereiken wat met professionele reïntegratiebedrijven kennelijk niet lukt?' Hij vermoedt dat ook de sociale investeerders alleen willen investeren als er een redelijke kans op succes is en bijna kanslozen in de kou blijven staan.

'Ze passen heel goed in ons bedrijf'

Of de Nederlandse koning niet wat sneller zijn handtekening kan zetten. De Noord-Duitse ondernemer Ralf Janssen zit namelijk te wachten op een Bosnische elektricien die in Nederland mag werken maar niet mag autorijden omdat zijn rijbewijs er niet geldig is. In Duitsland mag de man wel achter het stuur, maar mag hij niet werken omdat hij uit een zogeheten derde land komt. De Bosniër heeft zijn Nederlanderschap bijna binnen. Op die handtekening na.

Dan kan hij vanuit Nederland meteen aan de slag bij Lizatec, een elektrotechnisch bedrijf dat door heel Duitsland onderhoudsmonteurs aan het werk heeft en op locatie windmolens en zonnepanelen in elkaar zet. Op tachtig man personeel lopen er ook vijftien Nederlanders rond met een vast contract op zak. De meesten zijn via het Groningse project binnengekomen. Zeven nieuwe stagiairs zijn maandag begonnen. Het is te druk om een van hen een hele dag op kantoor te houden voor een gesprek. Als de stagiairs mannen van boven de 30 bevallen, krijgen ze volgende maand meteen een vaste baan. Herr Janssen begrijpt de verbazing niet. Lizatec heeft op dit moment vijftien vacatures. Het bedrijf breidt uit, met projecten in Oostenrijk, Schotland en ook Nederland.

.'De Nederlandse collega's passen heel goed in ons bedrijf', zegt Janssen. 'Ze spreken goed Engels, vooral vanaf mbo-3 zijn er weinig verschillen. Maar ook mensen met een lagere opleiding hebben we aangenomen. Wie gemotiveerd is, leert wat nodig is tijdens het werk wel.'

'Nederlanders vinden het soms wel lastig hoe hard er in Duitsland gewerkt wordt, zegt Willem Nijholt-Stiller, personeelsfunctionaris en ook afkomstig uit Nederland. Hij zocht in de jaren negentig hier werk in de elektrotechniek omdat er toen in Nederland ook geen banen waren. 'Hier komt het bedrijf en het product op de eerste plaats. Omdat we veel klussen door het land hebben, zijn onze werknemers nog weleens een hele week van huis. En als het tegenzit, werk je zaterdag door.' Janssen: 'In Nederland is alles vooral goed afgestemd op de werknemers. Als werkgever heb ik hier meer flexibiliteit.'

'Slechte ervaringen met de 'arbeidsmigranten' heeft Janssen niet. 'Een enkeling had er geen zin in. Dat heb je soms met Duitse werklozen ook. Anderen werkten toch liever in Nederland en slaagden erin weer een baan daar te vinden. Prima toch? Wat mij blijft verbazen is hoe jullie omgaan met oudere werknemers. Wij hebben drie monteurs van 60 jaar die hier al twee jaar naar hun en onze tevredenheid werken terwijl in Nederland hun kansen nul waren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden