analyseeinde olietijdperk

Big Oil is nu Small Oil: is er nog toekomst voor de oliesector in een duurzame wereld?

Zo'n tien olietankers liggen afgemeerd bij de landtong nabij Rozenburg, Europoort. Beeld Arie Kievit

Exxon domineerde bijna een eeuw lang Wall Street en de Amerikaanse politiek. Maar de invloed en waarde van het olieconcern smelten sneller dan de poolkappen. Exxon valt nu zelfs uit de gezaghebbende Dow Jones. Is het olietijdperk binnenkort voorbij?

Als Jeff Bezos in een gekke bui is, kan hij zomaar Exxon kopen. En mocht hij dat doen, dan houdt de baas van Amazon zelfs nog een centje over: Exxon doet momenteel 175 miljard dollar, en Bezos’ bezit wordt geschat op 200 miljard. 

Niet dat Bezos de koop ook maar een moment zou overwegen: de waarde van Exxon is het afgelopen decennium sneller gesmolten dan de poolkappen. Komende maandag kukelt het olieconcern zelfs uit de Dow Jones-index van waardevolste Amerikaanse ondernemingen waarin ze bijna een eeuw genoteerd stond.

In plaats van Exxon kocht Bezos’ Amazon afgelopen vrijdag 1.800 elektrische Mercedes-bussen voor de bezorging van spullen in Europa; een nieuwe, zij het kleine slag voor de oliesector. 

Die verkeert in mineur. Ook oliereuzen BP, Chevron en Shell verloren veel van hun waarde, al is de vrije val van de laatste maanden vooral het gevolg van de coronapandemie en een prijzenoorlog tussen Rusland en Saoedi-Arabië. Hun beurskoersen zullen de komende jaren vermoedelijk weer wat herstellen, de wereldwijde vraag naar energie blijft immers groeien. Maar het zal nooit meer worden zoals het was, voorspellen energie-experts. De reden: de onstuitbare opmars van duurzame energie.

Dat het einde van oliemaatschappijen in zicht is, gaat wat ver, zegt André Faaij, wetenschappelijk directeur van TNO Energietransitie en hoogleraar energiesysteemanlyse aan de Rijksuniversiteit Groningen . ‘Maar hun rol is fundamenteel aan het veranderen.’ 

Hoewel het met de klimaatdoelstellingen van Parijs nog niet geweldig gaat, zegt Faaij, is er onmiskenbaar sprake van een kentering naar duurzaam. ‘Je ziet dat overal ter wereld beleidsinstrumenten worden ingezet om de uitstoot van kooldioxide terug te dringen.’ Anders gezegd: meer en meer landen maken serieus werk van de opwekking van duurzame energie.

Niet alleen het klimaat, ook economische factoren spelen een rol. Duurzame energie wordt uiteindelijk gewoon goedkoper dan fossiel, zegt Faaij. Her en der is dat al zichtbaar: in landen als Egypte en Marokko staan zonnecentrales die elektriciteit leveren tegen de helft van de kosten van fossiele centrales. Ook wind op zee is concurrerend.

De kosten

Dit is niet het hele plaatje: de goedkoop opgewekte zonnestroom moet immers ook worden getransporteerd naar plaatsen waar ze wordt gebruikt – nu nog het Europese continent. En moeten systemen worden gebouwd om energie te kunnen opslaan tot momenten dat het aanbod duurzaam klein is. Dat kost veel geld.

Aan de andere kant: ook fossiel wordt duurder. De winning van met name olie is complexer, nu veel van de makkelijk bereikbare voorraden uitgeput raken. En dan is er de prijs van CO2, die stijgt. Daardoor hebben kolen zich al goeddeels uit de markt geprijsd. 

Het fossiele tijdperk lijkt op zijn laatste benen te lopen. En daarmee is ook de rol van oliemaatschappijen voorbij. Niet iedereen is het overigens met dit idee eens. Sommige experts vragen zich af of er genoeg ruimte is voor alle biomassa, windmolens en zonnepanelen.

Hoewel duurzaam energieproductie inderdaad veel ruimte vergt, is dit geen onoverkomelijk probleem, zegt Faaij. ‘Het is vooral zaak zo veel mogelijk duurzaam te combineren’, zegt hij. Zon en wind zijn deels complementair, maar niet genoeg. Waterkracht kan niet heel veel groeien, maar kan wel slimmer worden gebruikt: pomp bij stroomoverschotten water terug in de bekkens, en gebruik die energie als er even geen zon of wind is, bijvoorbeeld. Sla in de zomer warmte op in aquifers, enorme ondergrondse natuurlijke waterbekkens, die in de winter bijdragen aan de warmtevoorziening in huizen. Gebruik aardwarmte. Biomassa komt van reststromen. Het palet aan duurzaam is rijk, wil Faaij maar zeggen. En we hebben alles nodig.

Makkelijk wordt het niet, en goedkoop evenmin. Goed timen en integreren, dat is volgens Faaij de sleutel. Hij denkt zelfs dat een overstap naar duurzaam uiteindelijk goedkoper is dan op de huidige weg doorgaan. ‘Nog afgezien van de kosten van klimaatverandering, die nog vele malen hoger zullen zijn.’

Gouden kans: CO2-opslag

Er is ook geld te verdienen aan CO2, met name aan de opslag ervan. Bijvoorbeeld door op termijn bestaande petrochemische fabrieken in de Botlek te vervangen door bioraffinaderijen, die draaien op duurzame biomassa. Bij de synthese van chemische producten in dit soort fabrieken komt niet alleen warmte voor huishoudens vrij, maar ook zuivere CO2. Die kan ondergronds worden opgeslagen in lege gasvelden in de Noordzee, of in diepe zandlagen. Dit leidt tot negatieve emissies.

Het Nederlandse gasnet kan als transportmiddel dienen. Een gouden business case, stelt David Smeulders, hoogleraar energiesystemen aan de TU Eindhoven. De infrastructuur ligt er immers al en is dan opnieuw te gelde te maken.

Juist hier ligt een toekomstige rol voor oliemaatschappijen. Die kunnen hun kennis over geologie, boren en transport te gelde maken. In feite door hun processen om te draaien: in plaats van olie aan de grond te onttrekken, pompen ze er straks CO2 en warmte in. Ook de opslag en het transport van waterstof biedt kansen, zeggen beiden.

Smeulders noemt nog een kans: nu al wordt zo’n 20 procent van alle olie gebruikt voor de productie van plastics en bijvoorbeeld kunstmest. Dat aandeel kan groeien, zonder het klimaat per se te belasten, zegt hij. ‘De verwachting is nu dat er zeker nog voor vijftig jaar olie is. Maar dat is olie die we verbranden. Als we daarmee stoppen en deze voorraad gebruiken om producten mee te maken, kunnen we nog veel langer toe.’ Zeker als plastics worden gerecycled, hoeft het gebruik van olie het klimaat niet te belasten. Grinnikend: ‘Maar voor de circulaire economie er is, zitten we denk ik in het jaar 2100.’

Ideaal voor Nederland: synthetisch aardgas

In Nederland kan synthetisch aardgas een grote rol spelen, denkt hoogleraar Smeulders. Door duurzaam geproduceerde waterstof om te zetten in synthetisch aardgas, los je een paar praktische problemen op. Opslag van aardgas is veel eenvoudiger dan van waterstof. ‘Voor transport en opslag van aardgas hebben we de infrastructuur al, dus als je van waterstof aardgas maakt, los je een groot probleem op.’ 

De omkat van waterstof naar aardgas is efficiënt. En van methaan kan weer direct stroom worden gemaakt, zonder het te verbranden. Ook een efficiënt proces, zegt Smeulders. 

Opslag van gas kan bijvoorbeeld in het enorme reservoir dat nu bij Bergen ligt, zodat het aardgas in de winter gebruikt kan worden voor verwarming en stroomproductie. Smeulders ziet dit als een typisch Nederlands model, omdat aardgas al zo sterk is ingebed in ons energiesysteem.

Wie belegt er anno 2019 nog in een olieconcern als Aramco?

Vorige week werd de beursgang van Saudi Aramco, ’s werelds winstgevendste bedrijf, voor de tweede maal uitgesteld. Wil de Saoedische kroonprins Mohammad bin Salman te veel geld of is het te laat om een olieconcern te verkopen?

Wanneer verliest het zwarte goud zijn glans?

Dat de toekomst ongewis is, weten oliebedrijven als geen ander. Leiden kelderende olieprijzen binnen twintig jaar tot financiële malaise? Of verdient bijvoorbeeld Shell nog honderd jaar goed geld met olie?

Is Apple echt 2.000.000.000.000 dollar waard? 

Degenen die durfden te dromen dat Apple een beurswaarde van 2 biljoen zou hebben aan het einde van dit decennium, werden al voor fantast uitgemaakt. Maar nu lijkt het al in de zomer van 2020 te gebeuren, schrijft Peter de Waard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden