Opinie

Beste economiestudent, word wakker, bekritiseer je studie!

In de studie Economie wordt aangeleerd dat ieder individu rationeel en volledig volgens zijn eigen belang handelt. Dat mensbeeld is niet alleen onjuist, maar ook buitengewoon schadelijk.

Studenten houden ludieke acties rond het Spui, 4 maart 2015. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Studenten houden ludieke acties rond het Spui, 4 maart 2015.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Eind vorig jaar ben ik gestopt met doceren aan de Economie-faculteit van de Universiteit van Amsterdam, omdat er in mijn optiek iets fundamenteel mis is met de studie. Als student en in latere jaren als werkcollege-docent heb ik de faculteit van binnenuit leren kennen. Ik vind het belangrijk dat iedereen op de hoogte is van de beperkingen van de studie, omdat economische afwegingen zo'n prominente plaats innemen in de manier waarop onze maatschappij is ingericht.

Het probleem: de studie Economie mist verbinding met de economische realiteit en prent haar studenten een verouderd wereldbeeld in dat schadelijk kan zijn voor de toekomst. Daarom hoop ik dat jij, economiestudent, dit leest, omdat ik denk dat de verandering die nodig is bij jou zal moeten beginnen. 'Het onderwijs aan de FEB (faculteit Economie en Bedrijfskunde) heeft een directe link met de praktijk en waarborgt daarmee haar maatschappelijke relevantie', stelt de website van de faculteit.

In 2005 nam ik als student deel aan het vak Micro-economie, over het economische gedrag van individuen en bedrijven. De afgelopen vier jaar heb ik hetzelfde vak gedoceerd. In de tussentijd is er veel gebeurd, met onder andere de kredietcrisis van 2008 en de toenemende ernst van de klimaatcrisis. Toch is de inhoud van dit vak nagenoeg hetzelfde gebleven.

Nut

Zowel de krediet- als de klimaatcrisis blijft onbesproken. Het belangrijkste onderdeel van het vak is het model over individuele voorkeuren. Dit model, inmiddels ruim een eeuw oud, stelt dat ieder individu rationeel en volledig volgens eigen belang handelt. De mens wordt gedefinieerd als consument die zijn of haar 'nut' (een theoretisch concept dat in de praktijk onmeetbaar is) maximaliseert.

Hoe wordt dit maximale nut bereikt? Door met een bepaald inkomen zo veel mogelijk te consumeren. 'Meer is beter' is één van de belangrijkste aannames van dit model. Bedrijven jagen slechts één doel na: winstmaximalisatie.

Wat mij betreft is dit een achterhaald, mogelijk schadelijk wereldbeeld. Enkel handelen uit eigenbelang om meer en meer te consumeren, dat is precies het gedrag dat we nu aan het ontstijgen zijn om de klimaatcrisis te temperen. In de Klimaattop van afgelopen maand deden 190 landen een poging hier een bijdrage aan te leveren.

Het is pijnlijk om te zien dat de eerstejaars economen, beleidsmakers van de toekomst, het verouderde wereldbeeld zonder wedervraag overnemen en reproduceren. In multiple-choice tentamens bovendien.

Toevallig vond die Klimaattop precies plaats in de week waar de lesstof over externe effecten werd behandeld. Een extern effect is een onbedoelde bijwerking van productie die het bedrijf niet direct zelf raakt, maar anderen wel. Vervuiling bijvoorbeeld, in hoge mate actueel dus. Het vak blijft echter hangen in modelmatige abstracties.

Toen ik als docent de link met de Klimaattop maakte, werd mij duidelijk dat een deel van het probleem ligt bij de houding van de student. Die is in de meeste gevallen onverschillig en slechts gericht op het halen van het vak. Dat is misschien ook niet zo gek, met voorspelbare tentamens waarin alleen het interne begrip van het model wordt getoetst en kritisch denken buiten het model niet aan bod komt. Er heerst wat dat betreft een kloof tussen het Spui, waar het protest tegen het rendementsdenken afgelopen zomer luid klonk, en Roeterseiland, waar sterk vanuit dit perspectief wordt onderwezen en de student stil blijft.

Room for Discussion

Een argument vóór de huidige benadering van de studie kan zijn: de studenten moeten eerst de klassieke economische modellen kennen, zodat zij zich vanuit deze theoretische fundering verder kunnen ontwikkelen. In mijn ervaring wordt echter in het eerste jaar de toon gezet: dit is het model, reproduceer het en dan haal je je tentamen. Kritisch nadenken wordt niet gestimuleerd.

Overigens is er ook positieve verandering waarneembaar. In de Room for Discussion, een wekelijks openbaar debatplatform in de hal van de faculteit, spreken beleids- en opiniemakers vanuit allerlei hoeken over de economische actualiteit. Dit studenten-initiatief is precies wat nodig is en geeft hoop dat ook de inhoud van de studie spoedig zal veranderen. Dat er grenzen aan de groei zijn en dat ons economische systeem gepaard gaat met negatieve excessen, zoals de genoemde krediet- en klimaatcrisis, dringt tot steeds meer mensen door.

Verandering is nodig. De studenten van nu zijn de beleidsmakers van morgen, op wier schouders die verantwoordelijkheid rust. Kritisch nadenken en een breed bewustzijn zijn daarbij gevraagd. Die eigenschappen worden in de huidige studie Economie niet gevoed, maar verstikt.

Dan rest een belangrijke vraag: waar vindt de vereiste hervorming haar oorsprong? In mijn optiek zal dat moeten komen vanuit jou, beste Economie-student. Word wakker! Bevraag je docent! Bekritiseer de inhoud van je studie! Denk verder dan je tentamen! Breek los uit de modellen! Voor je eigen toekomst en die van ons allemaal.

Marijn Kool (28) heeft tien jaar rondgelopen op de Faculteit der Economie en Bedrijfskunde. Na de master Economics was hij tot eind vorig jaar werkcollege-docent van o.a. de bachelorvakken Micro-Economie, Macro-Economie, Organisational Economics en Game Theory.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden