Beloningskloof bedrijfsleven groeit nog steeds

De topinkomens stegen vorig jaar na eerdere sterke stijgingen slechts gematigd, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Evengoed gaapt op drie terreinen nog een grote kloof.

Foto van de Zuidas.Beeld anp

De kloof tussen vast en variabel

De vaste salarissen van de topmannen en -vrouwen stegen vorig jaar in doorsnee met een bescheiden 2,1 procent, minder dan in eerdere jaren. Dat is goed nieuws uit het onderzoek dat de Volkskrant deed naar de beloning van de bestuursvoorzitters van 123 beeldbepalende Nederlandse bedrijven en instellingen.

De keerzijde van die gematigde stijging van het vaste salaris is dat de kloof met het variabele deel van de beloning - bonussen, prestatieaandelen, opties - groter wordt. Bij de grote, beursgenoteerde AEX-bedrijven in het onderzoek was eenderde van de totale beloning vast salaris, de overige tweederde was gekoppeld aan prestatiedoelen voor de korte en/of lange termijn. Zo'n groot variabel deel kun je verwachten bij grote beursgenoteerde ondernemingen, waar de paragraaf in het jaarverslag over de beloning geregeld meer dan tien pagina's beslaat, vol met ingewikkelde formules die moeten aantonen dat de beloning van de bestuursvoorzitter zeker niet te hoog is en eigenlijk aan de onderkant zit, vergeleken met een peergroup van vergelijkbare bedrijven. Maar ook bij de andere, niet-genoteerde bedrijven en de (semi)publieke instellingen uit het onderzoek is de variabele beloning relatief groot: 40 procent is prestatiegerelateerd, 60 procent is vast salaris.

Dat variabele deel moet in elk geval niet groter worden, zegt Hein Haenen van Focus Orange, een beloningsadviesbureau. Samen met zijn collega Camiel Selker schreef hij het begin dit jaar verschenen boek Bovenbazen - en de scheefgroei van hun beloning. Daarin betoogt het duo dat het aandeel van bonussen, prestatieaandelen, aanblijfpremies en andere extra's voor de top zo hoog is opgelopen - en zo ingewikkeld is geworden - dat het gedragsverstorend werkt. Om de 40 procent tot liefst tweederde variabel van zijn of haar totale beloning binnen te halen, moet de bestuursvoorzitter voldoen aan een reeks prestatiecriteria. Hij of zij gaat zich meer bezighouden met het halen van de targets dan met het algemene bedrijfsbelang. 'Dan is variabel belonen niet meer de oplossing, zoals nu vaak wordt gedacht, maar een probleem', zei het duo tegen de Volkskrant bij het verschijnen van het boek. Drie of vier maandsalarissen variabel in plaats van twee jaarsalarissen werkt beter. Vooral als dat prestatiedeel is gekoppeld aan een beperkt aantal helder omschreven doelstellingen. Dat voorstel sluit aan bij kritiek van onder meer grote beleggers als pensioenfondsen en verzekeraars op te grote en ingewikkelde bonuspakketten.

Voorlopig is het nog niet zover. De best betaalde bestuurder, Nancy McKinstry van Wolters Kluwer, verdiende vorig jaar bijna 15,5 miljoen euro. Haar basissalaris was 760 duizend euro, blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant. De overige 14,7 miljoen kwam van bonussen, aandelenwinsten, bijdragen voor haar pensioen en onkostenvergoedingen. Ook Jean-François van Boxmeer van Heineken en Paul Polman verdienden meer dan 10 miljoen euro, bij een vast salaris van ruim 1 miljoen euro. Maar niet alleen bij de multinationals lonkten de extra's. Minder dan de helft van de ruim acht ton die Schiphol-baas Jos Nijhuis vorig jaar verdiende, was vast salaris. En van de 575 duizend euro die Mel Kroon van Tennet (de beheerder van het hoogspanningsnet) vorig jaar verdiende, was 337 duizend euro salaris.

Tekst gaat verder onder het beeld.

Best betaald

Nancy McKinstry (57)

werkgever: Wolters Kluwer

salaris: 15,5 miljoen euro

vast salaris: 760 duizend euro

totaal variabel salaris: 14,7 miljoen euro

salaris gem. werknemer: 69.128 euro

kloof top-werkvloer: 1:224

Beeld Hollandse Hoogte
Beeld de Volkskrant

De kloof tussen bedrijfsleven en (semi)publiek

Bij veel bedrijven steeg de beloning vorig jaar gematigd, met in doorsnee 4,5 procent. Maar bij veel (semi)publieke en staatsgerelateerde bedrijven kreeg de bestuursvoorzitter vorig jaar minder dan een jaar eerder, blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant naar de topinkomens. Onder meer bij Eneco, GasTerra, Tennet, de NS, de Luchtverkeersleiding Nederland, de SNS Bank en toezichthouder AFM ontving de top een lager bedrag. Bij de twintig bedrijven en instellingen in de (semi)publieke sector daalde de beloning vorig jaar met 6 procent naar 473 duizend euro. Bij de ruim honderd overige uit het bedrijfsleven werd juist meer uitgekeerd.

Dat kan wijzen op succes voor de PvdA-ministers Jeroen Dijsselbloem (Financiën) en Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken). De eerste probeert al een tijdje per geval de beloning omlaag te krijgen bij bedrijven waar de overheid een vinger in de pap heeft. Dat lukte onlangs nog bij Schiphol. Daar blijft topman Jos Nijhuis nog even aan, maar dan voor veel minder dan de bekritiseerde acht ton die hij vorig jaar nog verdiende. Bij zijn herbenoeming is afgesproken dat Nijhuis 412.902 euro salaris ontvangt, met een bonus van maximaal 20 procent.

Hoogste vaste salaris

Ralph Hamers

werkgever: ING Groep

salaris: 2.421.000 euro

vast salaris: 1.630.000 euro

totaal variabel salaris: 791 duizend euro

salaris gem. werknemer: 76.062 euro

kloof top-werkvloer: 1:32

Beeld Hollandse Hoogte

Dijsselbloems collega Plasterk is al sinds 2013 bezig de semipublieke sector onder een plafond te brengen van inmiddels 179 duizend aan salaris, inclusief pensioen en onkosten. Die WNT (wet normering topinkomens) geldt tot nu toe alleen voor bestuurders, maar moet straks de norm worden voor alle werknemers in de (semi)publieke sector. Daarmee begint het plafond steeds meer te piepen en te kraken. Zo schreef De Nederlandsche Bank onlangs een brief dat 179 mille te weinig is voor een toezichthouder die moet concurreren met de financiële sector. Het oude plafond van 230 mille zou wel werkbaar zijn voor de zestien divisiedirecteuren van DNB, die nu nog even meer mogen verdienen dan de WNT-norm. Plasterk kreeg kort daarvoor ook al post van de netbeheerders Alliander en Enexis. Die klaagden dat hun beste technici weglopen als 179 duizend euro hun plafond wordt. Bijvoorbeeld naar Tennet. Dat is een staatsdeelneming, die niet onder de WNT valt. Omdat de overheid er de baas is en de bedrijven deels actief zijn op commerciële markten, gelden voor staatsdeelnemingen (zoals ook Schiphol en de NS) andere regels voor de beloning. Die mag hoger zijn.

Minister Plasterk was aanvankelijk nog vol goede moed over het salarisplafond voor de (semi)publieke sector. 'Er zal een enkeling naar Wall Street vertrekken. Dat moet dan maar', verkondigde de PvdA-bewindsman destijds monter. Inmiddels heeft hij vorig jaar een reeks uitzonderingen gemaakt. 'Specialisten' en 'unieke talenten' in de (semi)publieke sector moeten toch meer kunnen verdienen dan 179 duizend euro. Daarbij gaat het onder andere om topwetenschappers, chef-dirigenten, luchtverkeersleiders, actuarissen, econometristen, klinisch fysici, klinisch chemici en solisten bij opera en dans.

Hoogste loonkloof

Jean-François van Boxmeer

werkgever: Heineken

salaris: 12,7 miljoen euro

vast salaris: 1,2 miljoen euro

totaal variabel salaris: 11,5 miljoen euro

salaris gem. werknemer: 35.951 euro

kloof top-werkvloer: 1:353

Beeld Hollandse Hoogte

De kloof tussen top en werkvloer

Omdat de beloning van de bestuursvoorzitters vorig jaar relatief bescheiden steeg en omdat werknemers er na alle crisisjaren iets meer loon bij kregen, bleef de kloof tussen top en werkvloer relatief stabiel. Een bestuursvoorzitter in Nederland verdiende vorig jaar gemiddeld bijna 1,5 miljoen euro, de gemiddelde werknemer kostte de onderzochte bedrijven in doorsnee 70 mille, een factor 20 minder.

De verschillen kunnen enorm zijn, blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant. Zo was de beloning van Heineken-baas Jean-François van Boxmeer 353 keer hoger dan die van de gemiddelde werknemer. Daarbij moet aangetekend worden dat Heineken veel werknemers heeft in Azië en Afrika, waardoor de gemiddelde loonkosten relatief laag zijn. Datzelfde geldt voor Unilever, waar topman Paul Polman 278 keer meer verdiende dan de gemiddelde werknemer. Maar ook bij Ahold is het verschil tussen top en werkvloer groot. De beloning van topman Dick Boer was 107 keer hoger dan die van de werkvloer.

Om wat te doen aan die groeiende loonkloof heeft PvdA-minister Asscher (Sociale Zaken) voorgesteld dat bedrijven met meer dan vijftig werknemers het verschil tussen wat de top en de werkvloer verdient jaarlijks wettelijk moeten bespreken met de Ondernemingsraad. Die openbaarheid moet de stijging aan de top matigen, maar deskundigen verwachten er weinig van: de OR is doorgaans niet kritisch of doortastend genoeg om er iets aan te doen. Dat is wel nodig, stellen Haenen en Selker van Focus Orange. Volgens beide beloningsdeskundigen is de beloning van de top volledig losgezongen van de ontwikkelingen op de werkvloer. Commissarissen en beloningsadviseurs kijken niet naar het eigen loongebouw voor wat een passende beloning voor de baas zou zijn, maar extern, naar een internationale groep vergelijkbare bedrijven. Het interne anker moet weer terug in de beloning, stelt het duo.

Hoogste salaris staatsbedrijf

Gerrit Zalm

werkgever: ABN Amro

salaris: 1,05 miljoen euro

vast salaris: 767 duizend euro

totaal variabel salaris: 283 duizend euro

salaris gem. werknemer: 103.682 euro

kloof top-werkvloer: 1:10

Beeld Hollandse Hoogte

Ook grote beleggers als pensioenfondsen en verzekeraars treden op tegen uitwassen. Zo zag Ahold zich genoodzaakt een bonus in te trekken voor het laten welslagen van de fusie met Delhaize. Een fusie tot een succes maken hoort gewoon bij het werk van een topman, vonden boze beleggers. Die hoeft daar niet ook nog een bonus voor te krijgen. Het was een van de weinige affaires van de laatste tijd, ook een teken dat het rustig begint te worden bij de topinkomens.

Maar de grote beleggers zijn bezorgd of dat wel zo blijft. De commissie-Van Manen, die een vernieuwde gedragscode heeft gemaakt voor het beursgenoteerde bedrijfsleven, stelt voor een reeks bepalingen rond de beloning van de top te laten vallen. Volgens directeur Rients Abma van Eumedion, de belangenbehartiger van de grote beleggers, wil de commissie dat omdat veel beloningsbepalingen uit de code toch niet worden nageleefd. 'Onbegrijpelijk', zegt Abma. 'Als wij niet kunnen verwijzen naar de maatschappelijk geaccepteerde, concrete normen voor een beloningsbeleid, staan we minder sterk in de discussies met de commissarissen die over de individuele bestuurdersbeloning gaan.' Na de zomer wordt duidelijk hoe de vernieuwde code eruit komt te zien.

Het onderzoek werd uitgevoerd door Jeroen Hendriks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden