Column

Begon economie met Shakespeare?

Wie als Nederlander geen touw kan vastknopen aan de verzen van William Shakespeare hoeft zich niet te schamen. Ook 40 procent van de Britten raakt het spoor bijster. Toeristen die 's avonds naar een voorstelling gaan in Stratford-upon-Avon vallen nogal eens in slaap.

Een midzomernachtsdroom. Beeld anp

Maar dat doet niets af aan de relevantie van de man wiens 400ste sterfdag nu zo groots wordt herdacht. Zo nam de econoom Adam Smith diens metafoor van de onzichtbare hand over. Hij gebruikte de onzichtbare hand in verschillende van zijn boeken waaronder zijn beroemdste, Wealth of Nations. Nu is de onzichtbare hand een benaming voor marktwerking, hoewel Smith die nooit zo bedoelde. Als eenieder zijn eigen belang nastreeft - laissez-faire - wordt ook het algemeen belang of de collectieve welvaart het best gediend.

Shakespeare voert 'de onzichtbare hand' op in Macbeth, zijn meest bloedige toneelstuk. Macbeth, die de Schotse troon heeft veroverd door Duncan te vermoorden, moet de sporen van zijn daad uitwissen door ook Lord Banquo te laten doden. Of, de onzichtbare hand drijft Macbeth en zijn vrouw tot steeds weer nieuwe moorden.

Het verhaal wordt naverteld in de Deense serie Follow the Money, waarin een fabrikant van groene energie Macbeth is. Ook daar moeten telkens nieuwe misdaden worden gepleegd om de vorige te verdoezelen. In werkelijkheid gebeurde hetzelfde bij energiebedrijf Enron of bank Lehman. Totaal eigenbelang eindigt in totale vernietiging. Niet voor niets was juist Karl Marx een van degenen die Shakespeare vrijwel elke dag lazen.

Sinds de economische crisis van 2008 lijken Shakespeare's tragedies bij uitstek geschikt om het falen van het neoliberalisme te vertellen. Toneelgroep Maastricht illustreerde de eurocrisis bijvoorbeeld met een uitvoering van Timon van Athene over een blije filantroop die een mensenhater wordt als blijkt hoe hij is misbruikt.

In Groot-Brittannië worden in dit Shakespearejaar talrijke managementcursussen georganiseerd waarbij zijn toneelstukken worden gebruikt als boodschap voor de moderne bedrijfsvoering. Hamlet ('What is rotten in de state of Denmark') illustreert morele corruptie. The Tempest ('De Storm') toont de behoefte van mensen om zondebokken voor hun eigen falen te zoeken. Henry V verkondigt optimisme als positieve kracht om iets te bewerkstelligen en negatieve kracht bij zelfgenoegzaamheid.

Een andere boodschap in veel van zijn stukken is dat 'geluk en toeval een veel grotere rol spelen in succes of falen dan alle plannenmakerij' - één die veel managers en vooral ook economen in hun zak kunnen steken.

Voor buitenstaanders is de taal van Shakespeare vaak even duister als een wiskundig model. Maar zijn boodschappen zijn zinniger en kunnen best worden begrepen als ze in een modern jasje worden gestoken.

Reageren?

p.dewaard@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.