Bedrijfsovernames: (g)een politieke kwestie?

Wens tot protectionisme groeit vanuit Europese overheden

Protectionisme, in Nederland is het een vloek. Maar de laatste tijd groeit de wens om toch, af en toe, een stokje te kunnen steken voor een buitenlandse overname. Anders hebben we straks helemaal geen bedrijven meer.

Ook in het Verenigd Koninkrijk en Nederland wil de politiek weer meer te zeggen krijgen over overnames. Beeld Arie Kievit

In 2005 stak de Franse regering een stokje voor de overname van Danone door PepsiCo, omdat het zuivelconcern uit 'militair-strategische' overwegingen te belangrijk was voor het land. Alsof Frankrijk met behulp van yoghurt het land zou kunnen verdedigen. In 2013 gaven de Fransen Yahoo geen toestemming het onlinevideobedrijf Dailymotion over te nemen.

De nauwe verwevenheid tussen overheid en bedrijfsleven in Frankrijk is in het verleden vaak bekritiseerd als een Europese vorm van het Chinese staatskapitalisme. Twee jaar nadat Danone zijn zelfstandigheid dankzij deze politieke interventie wist te behouden, kocht het in Nederland zuivelgigant Numico op - bekend van de chocolademelk en babyvoeding. Geen Haagse haan die ernaar kraaide.

Sinds grote concerns mondiale handelswaar zijn geworden, is het in Franse ogen niet zo raar dat publieke belangen worden meegewogen. Na drie decennia neoliberalisme is Nederland de controle over een groot deel van zijn bedrijven kwijtgeraakt doordat ze zijn opgekocht door buitenlanders. Die buitenlandse opkopers hebben hun slag geslagen in de energiesector, bij de uitgevers van kranten en tijdschriften, bij DAF Trucks, bij Hoogovens.

Uitverkoop

Dat geldt ook voor Groot-Brittannië, waar het andere deel van Unilever huist. In de laatste twee decennia heeft daar een volledige uitverkoop plaatsgevonden van Britse bedrijven: van de auto- en staalindustrie tot voetbalclubs, vliegvelden, nutsvoorzieningen en spoorvervoerders. Frankrijk heeft bijna alle basisindustrieën nog, inclusief auto's en vliegtuigen.

Het Verenigd Koninkrijk en Nederland krabben zich nu achter de oren. Ook in deze landen, die traditioneel minder moeten hebben van protectionisme, wil de politiek weer meer te zeggen krijgen over overnames - voordat geen enkel bedrijf meer in nationale handen is.

Vorige week maakte minister Kamp bekend dat hij een wetsvoorstel voorbereidt om strategische bedrijfstakken zoals telecom- en ict-bedrijven voor ongewenste overnames te behoeden. Hij neemt dit initiatief nadat KPN bijna was opgekocht door de Mexicaanse multimiljardair Carlos Slim en het Belgische Bpost verwoede pogingen deed om PostNL te annexeren.

Bemoeienis overheid

In Groot-Brittannië bemoeit de politiek zich de laatste jaren al intensief met overnamepogingen. De Britse premier David Cameron sprak drie jaar geleden al nadrukkelijk zijn ongenoegen uit over het bod van 85 miljard euro dat het Amerikaanse farmacieconcern Pfizer uitbracht op het Britse AstraZeneca. Hij zei ontevreden te zijn over de toezeggingen van Pfizer slechts 20 procent van de bestaande onderzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten in Groot-Brittannië te handhaven en dat voor maar minimaal vijf jaar. De oppositie verweet hem een cheerleader voor de Amerikanen te zijn.

Ook zijn opvolger Theresa May wil Britse bedrijven beschermen tegen overnames en wel om dezelfde reden: om te voorkomen dat Britse banen naar het buitenland verdwijnen. Als afschrikwekkend voorbeeld dient Cadbury, de beroemde Britse snoep- en chocoladefabrikant die in 2010 werd opgeslokt door hetzelfde Kraft (toen nog zonder Heinz) dat nu zijn ogen op Unilever heeft laten vallen. Van de belofte van Kraft dat de overname van Cadbury geen negatieve gevolgen zou hebben voor de werkgelegenheid in Groot-Brittannië kwam niets terecht. Duizenden banen gingen verloren.

Onduidelijk is of May het afgelopen weekeinde een rol heeft gespeeld bij het laten mislukken van de overnamepoging van Kraft Heinz. Maar zeker is dat zij de dreiging veel serieuzer nam dan de Nederlandse premier Mark Rutte. Die zei vrijdag nog laconiek: 'Het lijkt mij dat dit in de eerste plaats een zaak is van het bedrijf, niet van de overheid.'

Werkgelegenheid

Het SP-Kamerlid Farshad Bashir vindt dat ook in Nederland de politiek haar bemoeienis niet moet beperken tot de telecom- en ict-sectoren. 'De overheid moet een oordeel kunnen vellen of de overname ook in het algemeen belang is. Werkgelegenheid zou voor dat oordeel het belangrijkste criterium moeten zijn. Maar ook het financiële belang moet worden meegewogen.'

Harm-Jan de Kluiver, de secretaris van de Vereniging van Effecten Uitgevende Ondernemingen (VEUO), zegt dat bedrijven in Nederland zeker niet vogelvrij zijn. 'Er is een in de wet verankerde code voor degelijk bestuur die uitgaat van de bescherming van de belangen van alle betrokkenen. Bedrijven moeten volgens die code waardecreatie op lange termijn als doel hebben. Als er van buiten een poging wordt gedaan om de strategie te veranderen, dan kan het management zes maanden de tijd nemen om dat nader te bekijken.'

Juridische middelen

May heeft geklaagd dat de overheid te weinig juridische middelen heeft om overnames te voorkomen. Het Britse kabinet kan alleen een stokje steken voor overnames van Britse bedrijven op grond van staatsveiligheid, financiële stabiliteit en mediapluriformiteit. In Frankrijk geldt elke bedrijfstak als strategisch. 'Moet een onderneming toestemming vragen aan de regering om een bedrijf over te nemen? In Duitsland is dat ondenkbaar, in Frankrijk vanzelfsprekend', schreef de Duitse zakenkrant Handelsblatt.

Toen het Amerikaanse General Electric in 2014 trachtte de energietak van het Franse Alstom over te nemen, kwam het Franse parlement meteen met een wet die overnames in onder meer de energiesector, transport, telecom en gezondheidszorg van strategisch belang voor het land verklaarde. 'Of we een veto zullen uitspreken, beoordelen we op basis van redelijkheid', zei de toenmalige Franse minister van Industrie, Arnaud Montebourg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.