Baas van Europese octrooiorganisatie voert schrikbewind

Het hoogopgeleide personeel van het bureau dat in Europa patenten toekent, siddert onder de leiding. Niets mag, met vele psychische klachten als gevolg. Extra probleem: ze kunnen nergens anders heen.

Premier Mark Rutte en EOO-president Benoît Battistelli in Rijswijk in juni 2014 bij het leggen van de eerste steen voor de nieuwbouw voor de EOO. Beeld EPO
Premier Mark Rutte en EOO-president Benoît Battistelli in Rijswijk in juni 2014 bij het leggen van de eerste steen voor de nieuwbouw voor de EOO.Beeld EPO

Kun je op non-actief worden gesteld omdat je een e-mail stuurde naar al je collega's in één keer? Het gebeurde een ict-specialist die werkte voor de Europese Octrooi Organisatie (EOO) in Rijswijk. Opeens stonden twee bewakers achter zijn bureau. Hij moest direct zijn spullen inpakken, zijn toegangspas inleveren en werd onder toeziend oog van verbijsterde collega's naar buiten afgevoerd.

De e-mail bevatte een enquête voor de 2.700 internationale werknemers van de EOO over een wijziging van hun arbeidsvoorwaarden. Het bestuur van de EOO stelt dat de sancties niet te maken hadden met de inhoud van het bericht. De ict'er zou interne regels hebben geschonden door mailadressen van collega's te delen met een externe organisatie.

Maar EOO-werknemers noemen de kwestie een voorbeeld van het schrikbewind dat binnen de octrooiorganisatie wordt gevoerd. Onder leiding van president Benoît Battistelli is de internationale organisatie, die Europese patenten beoordeelt, verworden tot een bastion van angst, stellen vijf werknemers van de EOO in Rijswijk. Zij doen hun verhaal anoniem, omdat het hun op straffe van ontslag is verboden met de pers te praten.

Psychische klachten

Veel werknemers kampen inmiddels met psychische klachten, zeggen de vijf, soms zo ernstig dat collega's zichzelf op de werkvloer verwonden. 'De werkdruk is enorm toegenomen en de wanhoop bij collega's is groot', zegt een octrooionderzoeker.

Voorlopig dieptepunt was de jonge collega die in 2013 een einde aan zijn leven maakte door onder werktijd van de zevende etage van het kantoor te springen. Zijn collega's vermoeden dat zijn zelfmoord deels te maken had met de onredelijke werkdruk die hem werd opgelegd.

Tot onvrede van vakbond Suepo is nooit onderzocht of de werkomstandigheden een rol speelden bij de zelfdoding. President Battistelli weigert de arbeidsinspectie toegang tot het gebouw. Een willekeurige andere organisatie zou daar niet mee wegkomen. Maar de Europese Octrooi Organisatie geniet juridische immuniteit. Dat betekent dat de organisatie niet gebonden is aan Nederlandse wetgeving, dat ontslagen niet kunnen worden aangevochten bij de rechter en dat politie of andere handhavende instanties als de arbeidsinspectie geen toegang tot het gebouw kunnen afdwingen. In de praktijk lijkt het erop neer te komen dat de top van de EOO volledig zijn eigen gang kan gaan.

Veertig jaar geleden

Die immuniteit werd toegekend bij de oprichting van de EOO, bijna veertig jaar geleden. Sindsdien is de organisatie verantwoordelijk voor het onderzoeken en toekennen van Europese patenten op alle denkbare producten, van biertaps tot zetpillen en ruimtesondes. Het hoofdkantoor zetelt in München. Op het kantoor in Rijswijk werken ongeveer 2.700 mensen uit heel Europa, van wie de meesten als octrooionderzoeker. Het gaat om hoogopgeleide professionals. Ze beschikken over minimaal een mastertitel op een technisch terrein, spreken zowel Engels, Duits als Frans en zijn opgeleid in het octrooirecht.

Hoewel het gebrek aan juridische controle eerder al tot sociale conflicten leidde bij de EOO, liep het pas uit de hand toen in 2010 de Fransman Benoît Battistelli werd benoemd als president van de organisatie. Hij wordt getypeerd als een zonnekoning. Tekenend voor zijn karakter is volgens werknemers dat hij de net gerenoveerde werkplek van zijn voorganger in München te min vond en een nieuw kantoor liet aanleggen op de tiende etage van het EOO-pand, met privélift. De verbouwing zou miljoenen hebben gekost.

Nadeliger voor medewerkers waren de talloze soms bizarre regels die Battistelli doorvoerde en die volgens betrokkenen leiden tot mensenrechtenschending. Zo is er een interne onderzoekseenheid die kan worden ingezet als een werknemer ervan wordt verdacht het imago van de organisatie schade te hebben toegebracht. Volgens de 'richtlijnen voor intern onderzoek' mag om dit aan te tonen alle mail- en telefoonverkeer van de medewerker worden doorgelicht. Collega's zijn verplicht alle gevraagde informatie te verstrekken. Wie weigert te klikken, riskeert zelf tuchtmaatregelen wegens wangedrag.

Benoît Battistelli Beeld anp
Benoît BattistelliBeeld anp

Orde

Vakbond Suepo probeerde het EOO-bestuur de afgelopen jaren tevergeefs tot de orde te roepen. Suepo kreeg echter geen toegang tot gesprekken over collectieve arbeidsvoorwaarden. Battistelli liet de internetserver bovendien alle mails afkomstig van vakbondsmailadressen blokkeren. Eind februari oordeelde het Haagse gerechtshof dat de EOO hiermee de fundamentele beginselen van de democratische rechtsstaat schendt. Juridische immuniteit reikt volgens het gerechtshof niet zover dat een organisatie ongestraft mensenrechten mag schenden. Het hof verplichtte de EOO de blokkades voor de vakbond per direct op te heffen.

De EOO heeft hieraan geen gehoor gegeven. President Battistelli kreeg daarbij steun van de inmiddels afgetreden minister van Justitie Ivo Opstelten. Die liet weten dat Justitie uitvoering van het vonnis niet zal afdwingen vanwege de immuniteit van de octrooiorganisatie. Ingrijpen bij de EOO zou een precedent kunnen scheppen voor andere internationale organisaties op Nederlands grondgebied die immuniteit genieten, zoals het Internationaal Strafhof in Den Haag of Estec, het Europees onderzoekscentrum voor ruimtevaarttechniek in Noordwijk.

De internationale instituten zijn voor Nederland van groot economisch belang. Een onderzoeksbureau becijferde in opdracht van de EOO dat de uitgaven van de Rijswijkse vestiging en haar medewerkers de Nederlandse economie jaarlijks 855 miljoen euro opleveren. Op dit moment bouwt de EOO voor 205 miljoen euro een reusachtig nieuw kantoorpand in de Plaspoelpolder. In juni 2014 ging premier Mark Rutte op de foto met Benoît Battistelli bij het leggen van de eerste steen.

Huisarrest

De enigen die officieel gemachtigd zijn de EOO bij te sturen, zijn de leden van de Administrative Council, een soort raad van toezicht, met vertegenwoordigers uit alle 38 deelnemende landen. Zij kunnen wijzigingen die Battistelli wil doorvoeren in bijvoorbeeld de arbeidsvoorwaarden wegstemmen. Probleem volgens werknemers is echter dat deze delegatie bestaat uit de bestuurders van nationale patentkantoren. Al die nationale kantoren, van Spanje tot Finland, zijn voor hun inkomsten afhankelijk van het geld dat de EOO binnenhaalt met Europese patenten en verdeelt onder de lidstaten. 'Battistelli beheert de geldkraan, dus je zou gek zijn als toezichthouder om hem tegen te spreken', zegt een octrooionderzoeker.

In de vergadering van woensdag stemt deze Administrative Council over Battistelli's voorstel voor een arbeidsongeschiktheidsregeling. Daarin staat onder meer dat werknemers zich maximaal drie dagen per jaar ziek mogen melden zonder doktersverklaring. Langdurige arbeidsongeschiktheid wordt alleen nog beoordeeld door een door Battistelli zelf benoemde arts. Wie door ziekte niet kan werken, wordt verplicht thuis te zijn tussen 10 en 12 uur en 14 en 16 uur voor eventuele controle - dat geldt ook voor langdurig zieken, waardoor het volgens personeel neerkomt op een soort huisarrest.

De penibele situatie binnen de EOO heeft inmiddels tot kritische vragen van de SP en PvdA geleid in de Tweede Kamer en het Europees Parlement. Ook de Britse UKIP windt zich op over de toestand. 'Hoe kunnen we de wereldwijde naleving van mensenrechten eisen, als we zulke flagrante schendingen toestaan binnen een organisatie die binnenkort een juridische taak uitoefent namens de Europese Unie?', vroeg UKIP-europarlementariër James Carver vorige week.

Maar de ophef in de buitenwereld heeft niet tot merkbare veranderingen geleid in Rijswijk. Inmiddels lijkt de vraag gerechtvaardigd waarom de zo goed gekwalificeerde werknemers nog niet massaal hun ontslag hebben ingediend. Een deel van de verklaring is de hoge mate van specialisatie van werknemers. 'Als je al lang bij de EOO werkt, is je waarde op de arbeidsmarkt gering', zegt een van de octrooionderzoekers. 'We hebben heel specifieke kennis, maar die is eigenlijk alleen bruikbaar binnen de EOO.'

Een andere verklaring zijn de hoge salarissen die de EOO betaalt om ook hoogopgeleide medewerkers uit de rijkste lidstaten te kunnen aantrekken. Octrooionderzoekers beginnen met een startsalaris van rond de 5.000 euro per maand, op basis van ervaring oplopend tot 12.000 euro. 'De EOO was daardoor altijd een gouden kooi', zegt een medewerker. 'Maar dat is nu aan het veranderen.'

Reactie van EOO

Van toename van psychische problemen is volgens het EOO-bestuur geen sprake. 'Het ziekteverzuim is sinds 2012 met 20 procent gedaald.' De zelfmoord van een collega in 2013 is volgens de EOO niet onderzocht door de arbeidsinspectie, maar wel informeel besproken met ambtenaren van Sociale Zaken. Volgens de EOO worden geschorste medewerkers niet 'afgevoerd' van de werkvloer. 'Alleen als een agressieve reactie wordt voorzien, schakelen we beveiligers in.' EOO staat de vakbond niet toe mails naar alle personeelsleden tegelijk te sturen omdat 'het mailsysteem is bedoeld voor professioneel gebruik'. Wel kan de vakbond berichten plaatsen op het intranet. Volgens EOO is het medewerkers niet verboden met de pers te praten, wel om publieke imago van de organisatie te beschadigen. Volgens de EOO was Battistelli's nieuwe kantoor in München al gepland voordat hij aantrad en is er geen privélift.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden