'Anne Frank-maandverband, erg?'

De populariteit van Anne Frank is niet alleen in de boekhandels te merken. De commercie maakt ook gebruik van haar naam, in films, boeken en op spijkerbroeken....

Anne Frank-maandverband is het mooiste voorbeeld dat David Barnouw kan geven. Het bestond echt, in Japan, waar het merk populair was onder tienermeisjes. En dan is er de man die de Anne Frank-spijkerbroek bedacht. Die is er nooit gekomen, maar als het was gebeurd, had Barnouw er een aangeschaft.

David Barnouw, historicus bij het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, schreef een boek over ruim vijftig jaar Anne Frank. Het verschijnt vandaag en heet Anne Frank voor beginners en gevorderden (Sdu uitgevers).

De titel is enigszins misleidend, want Barnouws boek gaat niet over Anne Frank. Het gaat over de opmerkelijke geschiedenis van een meisjesdagboek dat een wereldklassieker werd. En over Anne Frank-films, -musicals, -boeken, -medailles, -spijkerbroeken en -maandverband.

- U bedacht een nieuwe term: de Anne Frank-industrie.

'Dat leek me wel toepasselijk. Van het boek zijn 25 miljoen exemplaren verkocht. Afgelopen jaar kreeg het Anne Frankhuis op de Prinsengracht 700 duizend bezoekers. Dat heeft iets van een fabriek.'

- Anne Frank is koopwaar geworden.

'Jazeker. Er zijn een hoop mensen afhankelijk geworden van die naam. Kijk alleen al hoeveel werknemers de Anne Frank Stichting in dienst heeft. En wat voor producten ze in de aanbieding hebben. Geen lepeltjes en zo, gelukkig niet, maar wel cursussen cultureel management, cursussen anti-racisme.

'Buiten Nederland zijn soms echt gekke dingen bedacht. Een Duitse spoorbeambte had het idee een trein naar Anne Frank te noemen. Goed bedoeld, maar godzijdank kwamen ze er op tijd achter dat een Anne Frank-trein die door Duitsland rijdt, echt niet kan.'

- Het stemt u weinig vrolijk.

'Het is wel jammer, ja. De gang naar het Anne Frankhuis is een verplicht nummer geworden voor toeristen. Aan de andere kant: moeten we over al die dingen zo streng oordelen? Columnist Max Pam vindt dat het Achterhuis dicht moet; alleen als mensen een afspraak maken, mogen ze er binnen. Dat staat veel te ver van de realiteit. Wat mij betreft, mag er veel. Maar ik vraag mij wel af of alleen de Anne Frank Stichting, die het merkrecht heeft, mag bepalen wat wel en niet door de beugel kan.

'Is Anne Frank-maandverband zo erg? De Japanners lezen Het Achterhuis nu eenmaal heel anders. In Japan is praten over menstruatie taboe, maar Anne schreef er heel open over. Dat maakt haar populair bij Japanse meisjes. De eerste dag van de menstruatie heette daar niet voor niets Anne's Day. Die culturele verschillen, dat is toch mooi? Ik vind niet dat we daar heel benauwd over moeten doen.'

- Iedereen zijn eigen Anne Frank.

'Het is een universeel boek geworden. Het is heel open geschreven; je kunt er alles in zien wat je wilt, en dat gebeurt ook. Pedagogen zien in Het Achterhuis een bewijs dat een liberale, progressieve opvoeding werkt. Feministen zien Anne als het toonbeeld van een geëmancipeerde vrouw. De Japanners stellen haar gelijk met de slachtoffers van de atoomaanvallen - wat voor ons echt een heel merkwaardige gedachte is.

'En voor de Amerikanen vertegenwoordigt ze niet alleen de hele holocaust, maar alle onrecht en ellende in de wereld. Laatst was ik op een bijeenkomst waar Anne Frank werd gekoppeld aan de deerniswekkende toestand van de bossen.'

- U schrijft: 'Anne is een plechtanker geworden om het kwaad in de wereld te bestrijden'.

'Dat is vooral in de jaren zestig gebeurd. Nederland had in het begin weinig interesse in de dagboeken - tien uitgeverijen zouden het manuscript zelfs hebben teruggestuurd. Geen literatuur. Maar Anne is ontvoerd naar de Verenigde Staten, en daar is ze snel een wereldster geworden. Het Achterhuis staat er symbool voor de holocaust. Amerikanen hebben geen vaders of opa's aan wie ze vragen kunnen stellen, dus moesten ze het met het boek doen.

'We beseffen nauwelijks hoe groot Anne Frank in het buitenland is. Het toneelstuk, geschreven door een toen nog onbekende auteur, is duizend keer gespeeld op Broadway. Als ik er lezingen geef, is het meestal volle bak. In Amerika kun je nu doctorandus worden in de holocaust.'

- De Duitsers en Oostenrijkers wisten er ook wel raad mee.

'Het Achterhuis speelt een belangrijke rol bij het verwerken van het oorlogsverleden in die landen. Al in de jaren vijftig gingen Duitse jongeren die het toneelstuk gezien hadden, massaal in processie naar Bergen Belsen, waar Anne Frank is omgekomen. En het is nog lang niet afgelopen. Straks gaat Anne Oost-Europa veroveren, waar ze nog nauwelijks aan de oorlog zijn toegekomen.'

- Vindt u Het Achterhuis een mooi boek?

'Het is een meisjesboek. Mijn vriendinnen lazen het, mijn vrienden niet. In de jaren tachtig kregen we het originele dagboek hier op het instituut, en toen ben ik het toch maar eens gaan lezen. Het geeft eigenlijk geen goed beeld van het onderduiken in Nederland. Het leert je weinig over de oorlog.

In de archieven van het RIOD hebben we tweeduizend dagboeken, daar zitten hele goeie tussen. Maar het gaat over een meisje dat van alles voelt. Een meisje dat zich afzet tegen haar moeder, en dol is op haar vader. Dat spreekt wellicht aan.'

Toine Heijmans

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden