ANALYSE

Ambtenaren adviseren net zolang tot ze hun zin krijgen

Rond de verkiezingen regent het voorstellen en beleidsopties uit de ambtenarij. Niet zelden gaan afgekeurde adviezen daarbij in de herkansing.

Beeld anp

Gepensioneerden moeten voortaan ook AOW-premie betalen. De belastingaftrek voor zzp'ers dient te verdwijnen. Er moeten meer leraren komen die meer betaald krijgen. Het tarief voor zowel de inkomsten- als de winstbelasting gaat 8 procentpunt omlaag. Rekeningrijden komt er alsnog. De hypotheekrenteaftrek moet worden afgeschaft.

Dit lijkt een opsomming uit een verkiezingsprogramma van een politieke partij. Voorstellen waarover de kiezer in het stemhokje kan laten weten wat hij ervan vindt. Maar dit zijn geen partijstandpunten. Dit is wat de top van alle bijna één miljoen ambtenaren vindt dat er moet gebeuren. Wie moet dat voor elkaar krijgen? Het volgende kabinet.

In Nederland komt er steeds een lawine aanrollen zodra parlementsverkiezingen en daarmee een nieuw kabinet in zicht komen. Het is een stroom aan ambtelijke rapporten, adviezen en beleidsopties waaruit politici eerst kunnen kiezen als ze hun verkiezingsprogramma's aan het schrijven zijn. Na de verkiezingen ligt dezelfde stapel op de tafel waaromheen de onderhandelaars zitten om een nieuw kabinet in elkaar te zetten.

Kant-en-klare voorstellen

Dit kan het ongemakkelijke gevoel oproepen dat we in Nederland geregeerd worden door ambtenaren. Moeten zij niet louter uitvoeren wat politici hebben bedacht? De menukaarten vol kant-en-klare voorstellen, soms tot achter de komma doorgerekend op financiële, economische en maatschappelijke effecten, komen weliswaar van ambtenaren, maar zij doen dat vooral op verzoek van politici. Zo waren het de coalitiepartijen VVD en PvdA die vroegen om de 41 voorstellen die de Studiegroep Duurzame Groei woensdag presenteerde onder de niet erg meeslepende titel Kiezen voor duurzame groei.

Die studiegroep bestaat uit grofweg dezelfde hoogste ambtenaren van zo'n beetje alle ministeries die vrijdag ook al een ander rapport uitbrachten. Daarin staat het advies aan het volgende kabinet om niet te bezuinigen, maar ook niet te investeren.

De duurzamegroeigroep van woensdag is er, zeggen ze zelf, om de politiek te laten zien hoe die kan komen tot een 'onontkoombare, noodzakelijke, radicale verandering waarvan we met zekerheid weten dat ze de komende decennia zal moeten plaatsvinden'. Om Nederland in de wereldtop van welvaart en welzijn te kunnen laten meedraaien zijn 'krachtige stappen in beleid' nodig, zegt de Studiegroep Duurzame Groei. Vandaar dit werkstuk.

Dat is niet bepaald op een achternamiddag in elkaar geflanst. Het colofon vermeldt de namen van 168 ambtenaren die eraan hebben meegewerkt, verdeeld over elf werkgroepen die evenzovele rapporten hebben afgescheiden. Dat lijkt een groot vertrouwen in de beïnvloeding van de politiek te verraden.

Dat is niet onterecht. Want dat de ambtelijke adviezen invloed hebben, is de laatste jaren aangetoond. Aan het einde van de Balkenende-periode in 2009 en 2010 kwamen twintig ambtelijke werkgroepen met een indrukwekkende stapel adviezen genaamd Brede heroverwegingen. Ambtenaren mochten doen alsof zij het land regeerden en kregen één opdracht: bezuinig 20 procent op jouw terrein.

De kabinetten-Rutte I en II zetten een groot deel van die adviezen nauwgezet om in daden, in hervormingen. Ook hielden die kabinetten zich keurig aan de bezuinigingopdrachten van de topambtenaren.

De Brede heroverwegingen bestonden uit twintig rapporten. De Studiegroep Duurzame Groei komt met elf. Kennelijk is een deel van de adviezen wel en een deel niet in beleid omgezet. De voorstellen waar politici geen oren naar bleken te hebben, blijven echter hardnekkig terugkeren in ambtelijke adviezen. Nu ook weer. Vrijwel alle voorstellen van woensdag zijn eerder geopperd, maar om politieke redenen gesneuveld of afgezwakt.

Zo greep PvdA-lijsttrekker Wouter Bos bij de verkiezingen van 2006 naast de zege doordat het CDA gehakt maakte van zijn voorstel om AOW'ers net als alle andere belastingbetalers AOW-premie te laten betalen. Een kilometerheffing voor wie in de spits op de snelweg rijdt, is mede door De Telegraaf tot een politiek taboe gemaakt. De VVD is mordicus tegen een ander plan van de Studiegroep: het nog verder versoberen van de belastingaftrek voor mensen met een hypotheek.

De Studiegroep pleit ook voor een belastingherziening. Eentje die door stevige tariefsverlagingen 39 miljard euro kost. Daar steken de 5 miljard voor het belastingplan van het huidige kabinet magertjes bij af. En dáár konden politieke partijen het vorig jaar al niet over eens worden. Niet dat de behulpzame meedenkers op de ministeries zich daardoor uit het veld laten slaan. Een kabinet gaat immers vanzelf weer voorbij, weten ze. Nieuwe ronde, nieuwe kansen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden