INTERVIEW

'Als het CPB niet bestond, zou het moeten worden opgericht'

Politici twijfelen openlijk aan het ooit onomstreden Centraal Planbureau. CPB-directeur Van Geest legt uit wat politieke partijen missen als die haar Planbureau in de aanloop naar de verkiezingen negeren.

CPB-directeur Laura van Geest: 'Alle partijen worden langs dezelfde lat gelegd. Goed voor de feitelijkheid van het verkiezingsdebat en uiteindelijk voor de kiezer.'Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Onomstreden, gezaghebbend en objectief, zo beoordeelden politici sinds jaar en dag het Centraal Planbureau. Wat de belangrijkste economische adviseur van kabinet en Kamer had becijferd over om het even welk onderwerp, dat was de waarheid en de werkelijkheid. Een politieke partij die haar plannen niet door het CPB had laten doorrekenen op financieel-economische effecten, verkocht gebakken lucht. Alleen verkiezingsprogramma's met het CPB-zegel deden ertoe. En geen partij die het in zijn hoofd haalde dat zegel niet te gaan halen.

Maar op 11 november vorig jaar, zo tegen een uur of zes, kreeg dat onvoorwaardelijke vertrouwen een knauw. Zo erg, dat de ene na de andere partij, het CDA voorop, er nu openlijk aan twijfelt of ze het komende verkiezingsprogramma nog wel door het CPB wil laten doorrekenen. 'Dat zou ik echt jammer vinden', is het understatement van CPB-directeur Laura van Geest. 'Met onze doorrekening kan een politieke partij laten zien dat haar plannen, ook als die heel anders zijn, haalbaar en betaalbaar zijn. Zonder onze doorrekening kan die partij moeiteloos worden beticht van luchtfietserij.'

Verkiezingsbeloften uitrekenen is uniek

Uitrekenen wat verkiezingsbeloftes betekenen voor de economie, overheidsfinanciën, werkgelegenheid, koopkracht en - nieuw - inkomensongelijkheid, dat is uniek in de wereld. Canada en Spanje willen het en België is zo enthousiast dat het daar wettelijk verplicht is gemaakt. 'Het helpt partijen concreet te maken waaraan ze hun euro's gaan uitgeven', werft Van Geest. 'Alle partijen worden langs dezelfde lat gelegd. Goed voor de feitelijkheid van het verkiezingsdebat en uiteindelijk voor de kiezer.'

Allerlei verbetersuggesties van politieke partijen voor de komende doorrekening, getiteld Keuzes in kaart 2017-2021, heeft Van Geest (53) ter harte genomen. Er zal meer tijd worden genomen voor overleg en het eindresultaat zal minder gedetailleerd zijn. 'We gaan verkiezingsprogramma's niet vertalen. Partijen moeten zelf een spreadsheet aanleveren waarin staat hoe je hun programma moet lezen.' Voor politici die verkiezingprogramma's schrijven, maken CPB en de twee andere planbureaus PBL en SCP de serie Kansrijk beleid. Het zijn menukaarten voor onderwijs, arbeidsmarkt, innovatie en wonen vol denkbare maatregelen van links tot rechts en wat die de samenleving kosten en opleveren.

Onweerstaanbaar voor elke politieke partij in Nederland, zo lijkt het. Maar wat bracht ze aan het twijfelen over het CPB? Dat is de kabinetsreactie op een redelijk voorstel van redelijke, christelijke partijen, ingediend nota bene door een hoogleraar economie, SGP-Kamerlid Elbert Dijkgraaf. Een voorstel dat staatssecretaris Wiebes, tegen de avond van die 11de november, op gezag van het CPB naar de prullenmand verwees.

CPB-baas: niet doorrekenen verkiezingsprogramma leidt tot luchtfietserij

Een politieke partij die haar komende verkiezingsprogramma niet door het Centraal Planbureau laat doorrekenen, kan 'moeiteloos worden beticht van luchtfietserij', zegt CPB-directeur Laura van Geest. Het berekenen van de financieel-economische effecten van verkiezingsbeloftes, zoals het CPB sinds 1986 doet, is volgens Van Geest 'goed voor de feitelijkheid van het verkiezingsdebat en uiteindelijk voor de kiezer'. Lees hier het nieuwsbericht.

Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Belastingvoordeel

Om de kloof tussen gezinnen met één en met twee inkomens te verkleinen ten gunste van de eenverdiener, stelde Dijkgraaf voor om die alleenverdiener eerst een jaar belastingvoordeel te gunnen en dat voordeel in latere jaren in hetzelfde tempo af te bouwen als Wiebes oorspronkelijk van plan was. 'Kan niet', zei de staatssecretaris. Want het Dijkgraaf-plannetje kostte precies evenveel banen als zijn hele belastingverlagingspakket à 5 miljard euro zou opleveren. Althans, dat zegt het nagelnieuwe rekenmodel van het CPB, zo weerde Wiebes af. 'Dan moesten we maar eens wat minder geloof aan dat CPB gaan hechten', reageerde CDA'er en econometrist Pieter Omtzigt. Meteen kreeg hij steun van PVV en SP, later schuifelden de andere partijen naar het kamp der CPB-agnosten.

Ging daar wat mis?

'Er zijn leukere momenten. Dijkgraaf kwam met een maatregel die eerst de zaak terugdraaide, maar wij moesten geloven dat daarna alsnog het pad zou worden gevolgd dat eerder was ingezet. Daarvan zeggen we: dat is niet consistent, eerst teruggaan en dan weer verder. Dat zou zijn alsof je in de trein zit van Amsterdam naar Breda en de machinist in Rotterdam zegt: 'Ik ga eerst terug naar Schiphol, maar ik kom heus nog wel een keer in Breda.' Dat kan waar zijn, maar daar anticiperen we niet op. Hoe politici het debat vervolgens voeren, daar ga ik niet over.'

Dacht u niet dat dit wel eens ten koste zou kunnen gaan van de reputatie van het CPB? Dat u als een starre, modelmatig denkende organisatie wordt gezien?

'Ik ben niet bezorgd over onze status. Wij zijn doorgelicht door een visitatiecommissie die heeft gesproken met politici en wetenschappers die zeggen dat het CPB, als het niet zou bestaan, meteen zou moeten worden opgericht. De commissie constateert dat we in hoog aanzien staan.'

Was het toch niet beter geweest het SGP-voorstel toch door te rekenen zoals Dijkgraaf het bedoelde?

'We kijken in onze doorrekening, hopelijk straks ook van de verkiezingsprogramma's, altijd alleen naar maatregelen die een partij in één kabinetsperiode neemt. Als een partij in de eerste regeerperiode belastingverlaging geeft en zegt dat in het volgende kabinet allemaal wel op te lossen met uitgavenreductie, dan accepteren we dat niet. Er zijn uitzonderingen. Bijvoorbeeld als een maatregel overduidelijk ook in een volgende kabinetsperiode baten oplevert. Of als het iets is wat je niet in één keer cold turkey kunt doen, zoals het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek.

'We zijn niet consequent als we een voorstel toch doorrekenen dat we normaal gesproken niet accepteren, bijvoorbeeld een belastingverlaging met daarbij de belofte om die later terug te draaien. Dan scheppen we een precedent waarna al onze doorrekeningen controversieel worden.'

Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Verkiezingsprogramma's

Waarmee moeten politieke partijen volgens CPB-directeur Laura van Geest bij het schrijven van hun verkiezingprogramma's rekening houden?

Sociale zekerheid kent positieve en negatieve prikkels
'Mensen bieden zich aan voor werk als ze een groter verschil ervaren tussen het geld dat ze sowieso krijgen en het geld dat ze gaan verdienen door aan de slag te gaan. Een partij kan ervoor kiezen het aantrekkelijker te maken voor mensen om te gaan werken, bijvoorbeeld door de arbeidskorting of de kinderopvangtoeslag te verhogen. Of het onaantrekkelijker maken in een uitkering te blijven. Het positieve kost geld en het negatieve levert geld op, maar vergroot de inkomensongelijkheid.'

Gezondheidszorg heeft zo zijn grenzen
'Het Nederlandse zorgpakket is een van de grootste in de wereld. Sowieso scoort ons land briljant op zorg: het is betaalbaar, toegankelijk en redelijk van kwaliteit. Omdat we meer zorg gaan consumeren, gaat de zorgpremie omhoog en komt de koopkrachtstijging op nul. Een groot pakket betekent veel solidariteit tussen zowel ziek en gezond als tussen hoge en lage inkomens. Dat zijn grenzen en daar moeten politieke partijen zich over uitspreken.'

Pensioenstelsel aanpassen aan de tijd
Partijen moeten nadenken over de zogenoemde doorsneepremie: jong en oud legt hetzelfde bedrag in en krijgt hetzelfde recht. Prima als iedereen 40 jaar bij dezelfde baas blijft, maar dat is niet meer de realiteit. Mensen zijn eerst werknemer, dan weer zzp'er en weer terug en wisselen vaker van baan. Moeilijk in zo'n systeem met doorsneepremie. Daarnaast wil de één een eigen transparant pensioenpotje en de ander een collectief pensioen met meer risicodeling. Partijen moeten bepalen wat ze binnen die uitersten willen, welke spelregels daarbij horen en hoe ze er toezicht op willen houden. Dit moet je, net als belastingherziening, bij de formatie regelen, lijkt me.'

Belasting dient meerdere doelen
'Partijen moeten nadenken wat ze met het instrument inkomstenbelasting willen bereiken. Nu zijn er veel doelen, afgezien van gewoon geld ophalen: ongewenst gedrag afstraffen, gewenst gedrag bevorderen, inkomensherverdeling, mensen aan het werk krijgen. Hoe meer doelen met één instrument, hoe ingewikkelder het wordt het stelsel te vereenvoudigen. Partijen kunnen ook denken aan het overhevelen van landelijke belastingen naar lokale. Er worden immers ook taken van het Rijk naar gemeenten overgeheveld. Ook een optie: het vereenvoudigen van de btw met zijn hoge en het lage tarief waarin in Nederland relatief veel producten zitten. Dat lage tarief is niet gunstig voor de laagste inkomens, de hogere inkomens profiteren meer omdat zij meer consumeren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden