Reportage

Alles in de flitsbezorging gaat snel, behalve het uitbetalen van het loon aan de koeriers

Demonstratie van flitsbezorgers woensdag in Amsterdam. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Demonstratie van flitsbezorgers woensdag in Amsterdam.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Flitsbezorgdiensten komen zo snel op als hun naam doet vermoeden. Met miljardeninvesteringen beleven bedrijven als Gorillas en Zapp een stormachtige groei. Maar die heeft ook een keerzijde: bezorgers klagen over slechte arbeidsomstandigheden.

‘Kom naar beneden dan!’ Vanaf de stoep aan het Leidsebosje in Amsterdam krijgt bezorger Sjerp van Wouden oogcontact met iemand van het Gorillas-hoofdkantoor, een paar verdiepingen hoger. Het gezicht voor het raam verdwijnt weer. Van Wouden en zo’n vijftien mededemonstranten houden spandoeken vast met leuzen als ‘Delete Gorillas’, ‘Eat the rich’ en ‘Riders Unite’. De (oud-)koeriers van Gorillas protesteren deze woensdagmiddag onder de naam Radical Riders tegen de arbeidsomstandigheden bij het snel uitbreidende flitsbezorgingsbedrijf.

Terwijl ze worden aangespoord in een moordend tempo impulsbestellingen af te leveren, duurt het soms weken of zelfs maanden voor koeriers worden uitbetaald, klagen ze. ‘Er waren altijd problemen met mijn salaris’, zegt Michal, een Pool die een halfjaar Gorrilas-bezorger was. ‘De salarisstrookjes zijn onbegrijpelijk en het bedrag klopt bijna nooit, maar niemand reageert op je vragen.’ Zijn Italiaanse collega Frederico: ‘Het werk is zwaar, maar als we ons een dag ziek melden vanwege rugpijn krijgen we niet uitbetaald.’

Ze zijn niet de enige flitsbezorgers die klagen over slechte arbeidsomstandigheden en slechte betaling. Bij de Volkskrant meldden zich onlangs diverse bezorgers van Gorillas die te laat of niet volledig werden uitbetaald. Een twintiger uit Utrecht, die fulltime fietst, mist op zijn laatste twee loonstrookjes 1.420 euro op een totaal van 3.000 euro. In Rotterdam wacht een bezorger die vier maanden geleden zijn boodschappentas aan de wilgen hing nog steeds op zijn laatste salaris.

In thuisbasis Duitsland leidde de onvrede eerder dit najaar tot stakingen en geluidsprotesten voor het hoofdkantoor van Gorillas. Die werden door het bedrijf resoluut de kop ingedrukt door tientallen stakende werknemers per direct te ontslaan. Een poging van de koeriers om zich te laten vertegenwoordigen door een ondernemingsraad probeert het bedrijf via de rechter te dwarsbomen. Dinsdag gingen zo’n 350 demonstranten daarom opnieuw de straat op.

Dit was niet wat de bedrijven in de flitsbezorging beloofden toen ze de markt bestormden: anders dan andere spelers uit de platformeconomie zouden ze koeriers (‘onze familie’) in loondienst nemen tegen goede arbeidsvoorwaarden. De klachten over onderbetaling staan bovendien in schril contrast met de miljarden die de bedrijven afgelopen maanden binnensleepten. Volgens The New York Times staken investeerders sinds 2020 ruim 12 miljard euro in supersnelle bezorgers.

Durfkapitalisten

Flitsbezorging begon in Nederland bij Gorillas, dat vorig jaar december voor het eerst de markt bestormde. Maar Getir (Turks voor ‘breng het’) liep in Europa ver voorop. In Turkije bouwde oprichter Nazim Salur zes jaar lang aan zijn razendsnelle bezorgservice. Zijn concept werd opgemerkt door landgenoot Kagan Sümer, die een paar jaar later naar Berlijn vertrok en daar in 2020 Gorillas begon. Het legde hem geen windeieren. Sümers bedrijf groeide uit tot de snelstgroeiende start-up van Europa. Gorillas haalde afgelopen jaar ruim 1,1 miljard euro aan investeringen op.

Inmiddels zijn Gorillas en Getir allang niet meer de enige. Aangemoedigd door de pandemie kwamen er vorig jaar meer dan vijf concurrenten bij. In totaal haalden de flitsbezorgers die in Nederland rondfietsen dit jaar bijna 2,4 miljard euro op bij durfkapitalisten en andere investeerders die zich vooral richten op techbedrijven. Met hun kapitaal verdringen die diensten zich allemaal rond dezelfde markt – Noordwest-Europa.

Maar één ding telt: zo snel mogelijk de grootste worden. Klanten worden nu nog binnengehaald tegen bodemtarieven (maximaal 2 euro per bezorging) en enorme kortingscodes. Een beproefd recept waarmee ook webwinkel Zalando en taxidienst Uber de markt bestormden. Als de consument zich eenmaal heeft verbonden aan één app kan die partij de bezorg- en productkosten verhogen. Daarnaast kan door de waardevolle data die bij elke bestelling wordt geleverd – de drang naar een zak Buggles tijdens Temptation Island, pannenkoekenontbijt op zondagochtend – de voorraad worden geoptimaliseerd.

Een flitsbezorger van Gorillas in Utrecht. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Een flitsbezorger van Gorillas in Utrecht.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Trams vol reclame

‘Werelddominantie is de enige manier om in deze markt geld te verdienen’, zegt lector stadslogistiek Walther Ploos van Amstel. ‘Daarom hebben al die bedrijven gigantische haast om steden te veroveren.’ Vrijwel elke week verschijnt er wel ergens in Nederland een nieuwe dark store – een winkel zonder etalage waar de fietskoeriers met een lege tas naar binnen gaan en met een volle weer naar buiten komen. Ondertussen worden de trams en sociale-mediatijdlijnen in de woorden van de lector ‘volgesmeerd met reclame’.

In die haast kan zoiets als een zorgvuldige loonadministratie er nog weleens bij inschieten, denkt Ploos van Amstel. Bovendien is de zogeheten ‘burn rate’ van flitsbedrijven enorm. Per week worden er miljoenen euro's uitgegeven. Dat wordt volgens platformdeskundige Martijn Arets mede in de hand gewerkt door het businessmodel. ‘Degene die is begonnen met de belofte van bezorging binnen 10 minuten, heeft het de branche heel moeilijk gemaakt’, zegt hij. ‘Want als de een dat heeft geroepen, kan een ander niet aankomen met bezorging binnen een halfuur.’

Die belofte betekent dat bezorgbedrijven altijd binnen een fietsafstand van 8 minuten van de consument een magazijn moeten hebben, terwijl de huurprijzen in de steden tot recordhoogten stijgen. Die magazijnen moeten ingericht, bevoorraad en bemenst. Het geld van investeerders lekt op die manier sneller weg dan dat er inkomsten worden gegenereerd. En de miljarden die investeerders toezeggen staan volgens Ploos van Amstel ook niet direct bij zo’n ceo op de rekening. ‘Die komen just-in-time.’

Dan is het volgens de lector niet verwonderlijk dat de fietskoeriers achteraan staan in de rij met schuldeisers. ‘Je betaalt degene die het hardst roept als eerste. Als je de groothandel niet betaalt en die niet meer levert, heb je een probleem. Maar als de bezorger ermee dreigt te stoppen, heb je morgen een andere. Er is een reden dat mensen voor een bedrijf als Gorillas rijden. Waarschijnlijk kunnen ze niet echt een leukere baan vinden.’

Prestatiebonus

In de Amsterdamse wijk de Pijp, waar vier flitsbezorgers dark stores hebben, zijn de koeriers die door de straten racen vooral jonge jongens uit buitenlanden als Italië, Spanje, Bangladesh en Pakistan. Ze zijn allang blij dat ze hier via een kerstboom aan constructies (sommigen zijn in loondienst, anderen werken via het uitzendbureau of als zzp’er) werk hebben gevonden.

Doordat ze vaak geen Nederlands en maar gebrekkig Engels spreken, zijn hun mogelijkheden op de arbeidsmarkt beperkt. En anders dan bij maaltijdbezorgdiensten als Deliveroo en Uber Eats krijgen ze bij de flitsbezorgbedrijven een vast uurtatief mét royale prestatiebonus voor wie meer dan 4 bestellingen per uur aflevert.

Maar zo aanlokkelijk als de beloning lijkt, zo langzaam gaat het met de uitbetaling ervan, vertelt een Zapp-koerier als hij zijn elektrische fiets tot stilstand brengt. Sinds de twintiger in augustus bij het Britse bedrijf begon, was zijn salaris er welgeteld één keer op tijd. Als hij erover klaagt bij het hoofdkantoor vindt hij zelden gehoor. ‘Ze geven geen moer om ons.’

Zapp was niet bereikbaar voor commentaar. Gorillas laat weten dat het ‘net als elk ander bedrijf met diverse uitdagingen te maken krijgt’. ‘Gorillas is pas anderhalf jaar oud en natuurlijk hebben we door onze snelle groei een inhaalslag moeten maken wat betreft systemen en structuren’, mailt een woordvoerder. Toch is de omvang van de problematiek volgens Gorillas zeer beperkt: in 96 tot 99 procent van de gevallen zou het juiste salaris zijn overgemaakt.

Demonstratie in Amsterdam, woensdag. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Demonstratie in Amsterdam, woensdag.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Vakbond

Bij Radical Riders, de vakbond die onder anderen bezorger Sjerp van Wouden (34) is begonnen bij gebrek aan vertegenwoordiging door de traditionele vakbonden, zijn nu alleen nog bezorgers van Gorillas en Thuisbezorgd aangesloten. Maar Van Wouden wil zich inzetten voor alle mensen die werkzaam zijn in de platformeconomie. ‘Nederland grossiert in kutbaantjes’, vindt hij. ‘Mensen die als bezorger werken voor Gorillas pikken veel, omdat ze denken: als het me niet meer bevalt, dan heb ik zo een ander bezorgklusje. Aan de onderkant vliegen mensen dit soort banen in én uit. Maar daardoor verandert er niets. Daarom willen we over de hele breedte actie voeren.’

Voorlopig is er nog wel even werk aan de winkel voor Van Wouden: de bezorgbranche zal de komende jaren naar verwachting alleen maar blijven groeien. En de vraag ernaar blijft groeien, zeker met (milde) lockdowns. Drie nieuwe flitsbezorgers, Dija, Weezy en Cajou, staan al te popelen om de Nederlandse markt te betreden. En ook áls er straks een winnaar uit de concurrentieslag komt, hoeft dat niet te betekenen dat de arbeidsomstandigheden zullen verbeteren, stelt platformexpert Arets. ‘Doorgaans worden de voorwaarden bij bezorgdiensten, vaak ook onder druk van investeerders die eindelijk weleens winst willen zien, eerder slechter dan beter.’

De Zapp-bezorger gaat het niet afwachten. Hij wil op zoek naar ‘echte baan’ vertelt hij voordat hij wordt onderbroken door een overgaande telefoon. ‘Mijn manager’, excuseert hij zich. ‘Die heeft aan mijn locatie gezien dat ik niet in beweging ben.’ In een flits verdwijnt hij weer in het stedelijke verkeer.

Aanvulling: Zapp laat na publicatie weten dat sommige betalingen de ‘eerste operationele maanden’ te laat kwamen doordat ze deze te laat hadden verwerkt en door vertragingen bij de bank. Sindsdien zegt het bedrijf de salarissystemen te hebben verbeterd.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden