MONDIALISERING

Alleen met belastinggeld wordt het beter in ontwikkelingslanden

Zolang bedrijven zo min mogelijk belasting betalen in arme landen, is de kans dat zij de nieuwe doelen voor ontwikkelingslanden bereiken nul.

Het kantoor van de Afrikaanse Unie in Addis Abeba waar de VN deze zomer een bijeenkomst houden over de opvolger van de Millenniumdoelen, de Sustainable Development Goals. Beeld EPA

Zambia Sugar betaalt in Zambia vrijwel geen belasting over de winst van gemiddeld 9 miljoen dollar (8,3 miljoen euro) per maand die de suikerrietfabriek in het Afrikaanse land maakt. Via een Nederlandse dochteronderneming hevelt de Britse eigenaar ABF de winsten namelijk op ingenieuze wijze over naar de fiscaalvriendelijker landen Mauritius, Ierland en Jersey.

Het is slechts een van de vele voorbeelden van belastingontwijking door grote bedrijven. Het totaal aan belastinginkomsten dat ontwikkelingslanden als Zambia op deze manier mislopen wordt geschat op honderden tot wel duizenden miljarden dollars wereldwijd per jaar. Waardevolle dollars die de landen goed kunnen gebruiken voor de opbouw van publieke diensten of infrastructuur. Dollars bovendien die in groteren aantallen arme landen worden uitgesluisd dan dat ze er via ontwikkelingshulp in worden gepompt. Langzaam dringt het besef door: op deze manier is investeren in ontwikkelingslanden een kwestie van water naar de zee dragen.

Effect van fiscaal beleid

Belastingontwijking was eerder deze maand onderwerp van debat op de Global Tax Policy Conference in Amsterdam die georganiseerd was door de Universiteit Maastricht. Daar klonk weinig fiducie in een oplossing. 'Zolang rijke landen bedrijven naar zich toe blijven lokken met fiscale voordeeltjes komt er van de aanpak van belastingontwijking niets terecht', zo zei Michael Lennard, hoofd belastingpolitiek van de Verenigde Naties.

Volgens Lennard moeten rijke landen zich beter realiseren wat het effect van hun fiscale beleid is op andere landen, vooral op ontwikkelingslanden. 'De race to the bottom is nergens voor nodig, maar landen zijn er in verzeild geraakt omdat andere landen het nu eenmaal ook doen. Ik hoop echt dat dit besef tot politici doordringt als we in juli bij elkaar komen voor de VN-top in Addis Ababa.'

Nieuwe doelstellingen

In de Ethiopische hoofdstad komen de VN deze zomer bijeen om de financiële basis te leggen voor de nieuwe Sustainable Development Goals (SDG's); de opvolger van de Millenniumdoelen die eind dit jaar aflopen. De nieuwe doelen tot 2030 komen er niet alleen om armoede en honger in ontwikkelingslanden te bestrijden, maar ook om rijke landen te manen tot meer duurzame, sociale en klimaatvriendelijkere productie en consumptie. Hiertoe zijn zeventien nieuwe doelstellingen geformuleerd voor duurzame en zogenoemde 'inclusieve' economische groei; dat wil zeggen dat ook burgers in arme landen profiteren van de mondiale groei in plaats aan de zijlijn toe te zien hoe grote multinationals winst in hun land maken dankzij goedkope arbeid en toegang tot grond- en delfstoffen.

Bij de huidige investeringsgraad kunnen arme landen een budgettair gat van 2,5 biljoen per jaar tegemoet zien, zo blijkt uit het World Investment Report 2014. Aangezien overheden in arme landen te weinig eigen geld hebben, zullen bedrijven deze keer wel mee moeten investeren om de ontwikkelingsdoelen te bereiken.

Hoe publiek en private investeringen elkaar kunnen aanvullen en versterken is de centrale vraag die in Addis Ababa moet worden beantwoord, voordat de VN-lidstaten in september hun handtekening zetten onder de nieuwe ontwikkelingsdoelen. Maar voor velen staat al vast dat hogere belastingbijdragen van multinationals een voorwaarde zijn voor de opbouw van sterkere publieke voorzieningen.

Kapitaalvlucht

De kapitaalvlucht uit arme landen zal dan ook zeker een van de belangrijkste thema's op de top zijn. Belastingexpert Michael Lennard van de VN is daarom verheugd dat Nederland nu al heeft toegezegd meer openheid te geven over belastingafspraken met bedrijven en heeft aangekondigd 22 handelsverdragen te herzien. Ook noemt hij het een goede zaak dat rijke landen, verenigd in de OECD, de EU of de G20, het onderwerp op de agenda hebben gezet.

Maar volgens Lennard wordt nog te veel gekeken naar technische oplossingen zoals de aanpak van rulings - de fiscale afspraken die bedrijven met landen maken - en transfer pricing, het schuiven van rente-, dividend- en royaltyverplichtingen zodat het minst belasting 'aan de bron' hoeft te worden betaald. 'Natuurlijk is het goed op deze afspraken kritisch tegen het licht te houden, maar als diezelfde landen ondertussen bezig zijn met een race to the bottom om bedrijven te stimuleren zich in hun land te laten vestigen, verandert er natuurlijk niets.'

Volgens de aanwezigen op de conferentie in Amsterdam zijn overheden en bedrijven zich onvoldoende bewust van het effect op andere landen van de fiscale afspraken die ze met elkaar maken. Ook lijkt de politieke wil te ontbreken om belastingontwijking als meer dan een technisch probleem te beschouwen.

Integrale aanpak

Belema Obuoforibo, directeur van het International Bureau of Fiscal Documentation (IBFD) wijst erop dat de wereld ingrijpend is veranderd sinds het tijdperk waarin de belastingsystemen zijn opgebouwd. 'Hoofddoel destijds was te voorkomen dat bedrijven dubbel belasting moesten betalen. Veel verdragen zijn afgesloten zonder enig besef wat het effect is op derde landen, of welke precedentwerking ze scheppen.'

'We moeten niet alleen kijken naar technische belastingontwijking. De oplossing ligt in een integrale aanpak, waarbij ook kritisch wordt gekeken naar hoe landen met fiscaal beleid bedrijven aantrekken. Die wedloop moet stoppen.'

Het draagvlak voor een noodzakelijke belastingharmonisatie in Europa neemt volgens Heinz Zourek, directeur-generaal belastingen en douane van de Europese Commissie, toe. 'De EU is eindelijk tot het inzicht gekomen dat belasting moet worden betaald waar de winst wordt gemaakt. De term 'eerlijk' is weer terug. Niet alleen in de verdeling van geld tussen rijke en arme landen, maar ook tussen hen die het voor het zeggen hebben en overal mee wegkomen en 'de kudde' van gewone mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden