Alle auto’s zijn hier het probleem

Amsterdam wil oude auto's weren uit de stad, om de lucht schoner te maken. Vraag is of het helpt. De cijfers spreken elkaar tegen....

Grote problemen vergen grote oplossingen, moet de gemeente Amsterdam hebben gedacht. De stad vindt de lucht te vuil en gaat daarom vanaf 2009 auto’s van voor 1992 weren. Tienduizend eigenaren zullen afstand van hun auto moeten doen.

Woensdag wordt het voornemen door de gemeenteraad behandeld, nadat de afgelopen week het kabinet en de Tweede Kamer zich ook al over de gemeentelijke plannen uitlieten. Ondanks bezwaren laat Den Haag de lokale overheden begaan.

Grote vraag: helpt zo’n maatregel eigenlijk wel?

Vuiligheid in de lucht bestaat tegenwoordig voor een groot deel uit stikstofdioxide en fijnstof. Hoewel de gemiddelde luchtkwaliteit sinds de jaren zeventig aanzienlijk is verbeterd – de afgelopen tien jaar volgens het milieucompendium van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) nog met een kwart – loopt Nederland lokaal nog steeds tegen de normen aan die door Europese regels aan de concentraties stikstofdioxide en fijnstof worden opgelegd. Zozeer dat bouwplannen geen doorgang kunnen vinden, omdat daarmee de normen worden overschreden.

Korreltjes

Vooral fijnstof lijkt kwalijk spul. De minuscule korreltjes zouden zich diep in de longen nestelen en misschien zelfs via de bloedbaan in de hersenen terecht kunnen komen. De toegeschreven gevolgen variëren van luchtwegaandoeningen tot hart- en herseninfarcten.

Dat kan leiden tot een iets eerdere dood. Uit ziekenhuisstatistieken blijkt dat op stoffige dagen in Nederland jaarlijks een paar duizend mensen meer overlijden dan op schone dagen. Het gaat om een levensduurverkorting van enkele dagen tot enkele maanden.

‘Die mensen gaan dus niet sec dood aan fijnstof’, verduidelijkt Flemming Cassee, specialist bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in Bilthoven. ‘Ze waren al ziek, en dan komt de luchtverontreiniging erbij.’

De gemeente Amsterdam motiveert in het rapport Voorrang voor een gezonde stad de verregaande maatregelen met veel dramatischer cijfers. ‘Wetenschappers schatten dat door fijnstof landelijk jaarlijks achttienduizend mensen gemiddeld tien jaar eerder doodgaan’, meldt het rapport. Deze op Amerikaans onderzoek gebaseerde extrapolatie is echter ‘zeer onzeker’, aldus Cassee.

Van stikstofdioxide ‘worden bij de huidige concentraties in de buitenlucht, zowel na kortdurende als langdurende blootstelling, geen ernstige gezondheidseffecten verwacht’, aldus het MNP op zijn website.

Dit mede dankzij de steeds strengere Europese normen, die inmiddels op de meeste plekken in Nederland worden gehaald. Het maximale jaarlijkse gemiddelde voor stikstofdioxide en fijnstof bedraagt 40 microgram per kubieke meter. Daarnaast mag er niet meer dan 35 dagen per jaar meer dan 50 microgram fijnstof in een kubieke meter lucht zitten. Volgens het MNP krijgt hooguit 5 procent van de bevolking nog te maken met pieken die daarboven liggen.

Die ongelukkigen wonen vooral langs drukke straten in de grote steden. Want hoewel auto’s slechts 6 procent van het in Nederland rondzwevende fijnstof uitstoten (55 procent ervan is natuurlijk, zoals zeezout en bodemstof), kunnen die verkeerseffecten op straatniveau vijf keer zo hoog zijn. En dan zit je lokaal boven de norm.

Autodelen

Daar wil Amsterdam dus wat aan doen. De gemeente heeft uitgerekend dat het totale pakket van maatregelen (naast het weren van oude auto’s ook het verhogen van de parkeertarieven en het bevorderen van autodelen) de concentratie stikstofdioxide met 2 microgram per kubieke meter omlaag zal brengen en de concentratie fijnstof met 1,3 microgram per kubieke meter. Daarmee wordt de norm gehaald.

De belangrijkste maatregel, het in een ‘milieuzone’ weren van auto’s die niet aan de sinds 1992 geldende euronormen voldoen, draagt daar voor tweederde aan bij. Grofweg 1 microgram dus, op een totaal van 40 microgram per kuub. Dat laatste getal wordt in het Amsterdamse rapport overigens niet genoemd, waardoor de beperkte relatieve impact van de maatregel onzichtbaar blijft.

Cassee tekent daar wel bij aan dat verkeersemissies schadelijker zijn dan de natuurlijke vormen van fijnstof.

Maar zelfs aan die ene microgram wordt getwijfeld. Het ingenieursbureau Goudappel Coffeng schreef een rapport voor het ministerie van VROM over de effecten van milieuzones, en komt daarin tot andere conclusies dan de gemeente Amsterdam. Procentueel komen de verkeerskundigen op een reductie van maximaal 1 procent. De absolute reductie bedraagt volgens hen 0,0 microgram per kubieke meter.

Het kabinet stelde op grond van die conclusies afgelopen week dan ook dat de effecten van milieuzones ‘vrijwel verwaarloosbaar’ zijn.

Amsterdam wil het plan desalniettemin doorzetten. In een reactie op de kabinetsbevindingen zegt een woordvoerder dat het gemeentebestuur bij zijn eigen berekeningen blijft. ‘In tegenstelling tot het onderzoek van het kabinet wijzen de Amsterdamse gegevens juist op een hoge effectiviteit van de milieuzone op de luchtkwaliteit in de stad’, meldt ze. ‘Amsterdam blijft bij het plan.’

Het verschil in berekend effect blijkt terug te voeren op één cruciale aanname: het aandeel oude auto’s in het totale verkeersaanbod. Volgens de Amsterdamse berekening bedraagt dat aandeel 20 procent, volgens ingenieursbureau Goudappel Coffeng (en het kabinet) slechts 4 procent.

Kilometers

Het verschil zit hem in het gebruik. Goudappel Coffeng gaat niet uit van absolute auto-aantallen, maar van autokilometers. Volgens het bureau rijden oude auto’s veel minder kilometers dan nieuwe.

‘Dat percentage is niet in overeenstemming met de Amsterdamse werkelijkheid’, houdt de woordvoerder van de gemeente vol.

Maar een derde rapport, opgesteld door onderzoeksinstituut TNO, geeft Goudappel Coffeng gelijk. Het rapport, op verzoek van Amsterdam opgesteld om haar eigen voorspellingen te valideren, werd op 30 mei naar de gemeente gestuurd.

‘Om de emissie van een bepaald wagenpark te berekenen, maakt TNO normaliter gebruik van gedetailleerde informatie over afstanden die de verschillende auto’s uit het bestudeerde wagenpark afleggen. De gemeente Amsterdam neemt aan dat alle auto’s evenveel kilometers afleggen en gaat er daardoor van uit dat de verdeling van de gereden kilometers niet bouwjaarafhankelijk is. (...) Gevolg: de uitstoot van fijnstof en stikstofdioxide bij oude auto’s wordt overschat, die van nieuwe auto’s wordt onderschat. (Daardoor) zal de totale reductie worden overschat.’

Daaronder staat de verwachte correctie op het berekende effect van de maatregel: ‘groot.’

Het probleem, zo blijkt uit het rapport van Goudappel Coffeng, zijn niet de oude auto’s, maar auto’s in het algemeen. Pas als het verbod wordt uitgebreid tot alle auto’s in Amsterdam die aan minder dan de Euro4-norm voldoen, zijn substantiële reducties te halen. De stikstofdioxideconcentraties binnen de milieuzone zouden dan met een vijfde dalen, de fijnstofconcentraties zelfs met een kwart.

Aan de andere kant, zegt Cassee van het RIVM, heeft elke reductie van verkeersemissies een positief effect op de volksgezondheid. ‘Het is vervolgens alleen de vraag of de baten tegen de kosten opwegen. Maar dat is een politieke vraag.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden