Akoestisch niemandsland

2 mei 1810: de Weense componist Ludwig van Beethoven vraagt een kopie aan van zijn doopcertificaat in Bonn. Hij wil trouwen....

26 maart 1827: Beethoven overlijdt. Helaas is het niet in hem opgekomen de Bagatelle in a te deponeren als merk. Het pianostukje wordt postuum uitgegeven onder de titel Für Elise, en wordt een favoriet van beginnende pianoleerlingen, die de eerste negen noten meestal wel uit de vingers krijgen. Gevorderden kunnen de melodie niet meer aanhoren.

27 november 2003: het Europese Hof van Justitie oordeelt dat de eerste negen noten van Für Elise als handelsmerk mogen worden gedeponeerd. 'Andere melodieën mogen natuurlijk ook.' De nieuwe eigenaar van de melodie is een zekere B. Kist van het Amsterdamse merkenbedrijf Shield Mark, dat het wil benutten als klankvignet voor softwareprogramma's en commercials. 'Een heel belangrijke beslissing', zegt zijn advocaat T. Cohen Jehoram. 'Tot dusver was de moeilijkheid hoe je iets dat je niet kunt zien, klanken, grafisch kunt weergeven. Dat weten we nu. Bij geuren kan dat niet.'

Dankzij het Europese Hof in Luxemburg, dat en passant dus tot de geniale ontdekking is gekomen dat er tegenwoordig zoiets bestaat als een notenbalk, weten we dat de naam 'Beethoven' niet meer geassocieerd moet worden met een creatieve persoonlijkheid, maar de betiteling is van een akoestisch niemandsland. Wie er bezit van wil nemen, mag het 't zijne noemen, zolang een ander hem maar niet voor is.

Die uitspraak opent perspectieven. Thans is alle kunst zu haben, zolang de makers maar niet onder het auteursrecht vallen.

Gedeponeerd door een verzekeraar is inmiddels het Alle Menschen werden Brüder uit Beethovens symfonie nr 9. Mozart is nu van Moccona (de eerste tien noten van de bekende symfonie in g-klein; volgens T. Cohen Jehoram 'een heel belangrijke beslissing'). Weg is weg: Sporthuis Centrum heeft Morgenstimmung van Edvard Grieg laten registreren, en dreigt nu Hero Drinkontbijt met een miljoenenclaim. Tempo is geboden: op Liszts Liebes traum heeft een escortservice de hand gelegd, maar rond de bekende Air van J.S. Bach dreigt Air Holland de slag te verliezen van Air France. Monatoetjes claimt de Mona Lisa. Ahold heeft voorzorgshalve geboden op Shakespeares oneliner To be or not to be.

Beethoven componeerde niet voor Shield Mark. De hele B. Kist was hem onbekend. Wel zijn er componisten en ontwerpers van nu die zich graag aan Kist liëren. Dat hun jingles en logo's onder het merkenrecht vallen, is logisch. Toepassing op klassieke oeuvres die lang na de dood van hun makers zijn overgegaan in het publieke domein, maakt de uitspraak van het Europese Hof potsierlijk - hoewel, niet louter potsierlijk. De uitspraak legitimeert een roofzuchtige toeëigening van onderdelen van het publieke domein, en vormt een belediging aan het adres van het creatieve intellect as such.

Hier past maar één antwoord. Het Europese Hof zou voor straf op pianoles moeten. Elke dag Für Elise, en na afloop samen in een EU-spot op tv. Maar alleen met de eerste acht noten, anders grijpt T. Cohen Jehoram in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden