'Afrikaanse Leeuwen' veroveren terrein

Het Britse Barclays trekt zich terug uit Afrika - een historisch moment. Het is het gevolg van een verrassende trend: concurrentie van Afrikaanse bedrijven maakt het multinationals lastig.

Een Barclaysfiliaal in Nairobi dat waarschijnlijk opgedoekt zal worden. Beeld EPA

Eens waren de bankfilialen van Barclays de bakens van de moderne tijd. Ze stonden in de grotere steden van Engelssprekend Afrika en waren ontmoetingsplekken waar ambtenaren hun salarissen ophaalden en reizigers hun travellers cheques inruilden tegen stapels bankbiljetten in plaatselijke valuta. Het kostte veel tijd: de rijen waren lang, de stapels in te vullen papieren hoog. Dat was voor de komst van de mobiele telefoons en het mobiel bankieren. Nu trekt de bank zich terug uit Afrika.

Richten op Europa en Amerika

De nieuwe baas van de Britse bank, Jes Staley, wil zich richten op Europa en Amerika, maakte hij vorige week bekend. Slechts 15 procent van Barclays' activiteiten gebeurt in Afrika. De Afrikaanse tak van Barclays heeft het hoofdkwartier in Zuid-Afrika, waar de waarde van de rand maar doordaalt en de economie in het slop zit. Voor heel Afrika geldt dat de lage grondstofprijzen op de wereldmarkt het beeld van Afrika als groeicontinent in rap tempo aantasten, zeker bij de olielanden. De Afrikaanse tak van Barclays is bovendien voor maar 62 procent in handen van het oude moederbedrijf, dat wel voor 100 procent risico draagt. Daar kunnen we beter vanaf zijn, vindt Staley.

Dat mag allemaal waar zijn, maar misschien speelt er nog een andere trend mee in het besluit: de concurrentie van Afrikaanse ondernemingen groeit zo snel dat multinationals er last van beginnen te krijgen.

Deze verrassende ontwikkeling werd onlangs in kaart gebracht door het Amerikaanse multinationale Boston Consulting Group (BCG). Veel multinationals hebben zich op Afrikaanse markten gestort sinds een jaar of tien geleden de economische groei inzette en hun zaken nemen nog steeds meestal toe, volgens het BCG-rapport Dueling with Lions, maar in veel landen daalt hun marktaandeel: de Afrikaanse bedrijven groeien een stuk sneller.

Onderdeel van het 'ecosysteem'

BCG noemt de acht snelst groeiende landen de 'Afrikaanse Leeuwen' en die term passen ze nu ook toe op succesvolle ondernemingen. Eén zo'n leeuw is bijvoorbeeld MTN, de Zuid-Afrikaanse telecommunicatie-gigant die de westerse concurrentie van de Nigeriaanse markt drukt. Een andere leeuw is het Nigeriaanse bedrijf Dangote Cement - oprichter Aliko Dangote is er de rijkste man van Afrika mee geworden. Na het veroveren van de Nigeriaanse markt verspreidt Dangote zich in hoog tempo over de rest van het continent.

Dangote maakte handig gebruik van een Nigeriaanse wet die multinationals dwingt een deel van de omzet lokaal te produceren voordat een importvergunning voor de rest wordt afgegeven. Volgens BCG verklaren dit soort wetten en kennis van de plaatselijke markt een deel van het succes van de Afrikaanse ondernemingen.

Verder maken de ondernemers deel uit van het 'ecosysteem', zoals BCG het uitdrukt. Anders gezegd: ze hebben vrienden in de politiek en het bestuur, of komen zelf uit die elite, zoals de ondernemende (ex-)generaals in Angola in het staatsoliebedrijf Sonangol en allerlei nevenbedrijven. Isabel dos Santos is een gewiektste zakenvrouw (de rijkste van Afrika) maar ook de dochter van de Angolese president (aan de macht sinds 1979). In Angola valt tegen haar niet te concurreren, maar ook in Portugal verovert zij aandelenpakketten bij de vleet.

pan-Afrikaans bedrijfsleven

Steeds meer Afrikaanse ondernemers zijn geen kleine spelers meer, stelt BCG vast. Ze kunnen hooggekwalificeerd personeel inhuren uit het Westen en Azië. Ook hoogopgeleiden in het Westen komen steeds vaker terug. De bedrijven hebben toegang tot bankleningen en kunnen aandelen verkopen, wat tien jaar geleden nog nauwelijks voor mogelijk werd gehouden. Ecobank, opgericht in 1985 met steun van het West-Afrikaanse economische samenwerkingsverband Ecowas, is nu actief in 36 Afrikaanse landen met als uitgesproken doel het Afrikaanse bedrijfsleven te stimuleren.

Er groeit een pan-Afrikaans bedrijfsleven: de Zuid-Afrikaanse supermarktketen Shoprite is overal te vinden en de Ethiopische staatsluchtvaartmaatschappij is dominant op de vluchten binnen het continent. In de top-500 van Afrikaanse ondernemingen van het tijdschrift The Africa Report van februari staat Shoprite op plaats 8 met een omzetgroei van 10,8 procent en Ethiopian Airlines op plaats 66, omzetgroei 14,6 procent. Ze doen het goed tussen al die grote mijnbouwondernemingen, die kampen met omzetdalingen.

Maar de Afrikaanse Leeuwen kunnen zich net zo min als de multinationals vrijelijk over het continent bewegen. Investeren in andere landen is voor alle betrokkenen goed, zegt Aliko Dangote in The Africa Report, maar hij heeft 38 visa nodig als hij alle 54 landen zou willen bezoeken. Slechts 12 procent van alle handel van Afrika is tussen landen op het continent zelf. De bureaucratische rompslomp rond investeringen, import en export blijft in veel gevallen groot. Soms is de herkomst uit een ander Afrikaans land ook een nadeel, constateert het tijdschrift: Nigerianen kopen liever spullen uit Europa dan uit het 'arrogante' Zuid-Afrika. De succesvolle pionier van mobiel bankieren in Kenia, M-Pesa, kreeg in Zuid-Afrika weer geen poot aan de grond.

Grote bedrijfsnamen in verdrukking

Toch groeit het aantal grote bedrijven in Afrika gestaag door, zei Acha Leke van de vestiging in Johannesburg van het internationale adviesbureau McKinsey tegen het blad Jeune Afrique. Toen hij meeschreef aan het rapport Lions on the Move uit 2010 over Afrikaanse groeilanden, waren er 200 à 250 ondernemingen met een omzet boven een miljard dollar; nu een vervolgrapport in de maak is, schat hij het aantal boven de 400.

Tegelijkertijd hebben sommige gerenommeerde multinationals het moeilijk, zoals de reus Nestlé, die een miljard dollar stak in een strategie een groter deel van de Afrikaanse markten te veroveren, maar in juni vorig jaar constateerde het dat de resultaten bar tegenvielen. Meer dan een halve eeuw na de onafhankelijkheid van de meeste Afrikaanse landen raken de grote bedrijfsnamen uit de koloniale tijd in de verdrukking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden