INTERVIEW

Achter de vergane glorie bloeien fabriekssteden weer op

Interview Journalist Fred Bakker

De oude fabriekssteden in de VS staan bekend als vergane glorie. Toch vestigen zich juist daar innovatieve bedrijven. Hebben de Amerikanen dat zelf wel in de gaten?

Foto Hollandse Hoogte

Hoop en hopeloosheid liggen dicht bij elkaar in Amerika. Rijd door de Rust Belt - de 'Gordel van roest' van oude kolenmijnen en staalfabrieken - en je ziet de dichtgespijkerde huizen en brokkelige straten, waar kinderen op blote voeten een Amerikaanse voetbal overgooien en tanden bloot lachen die zwart zien van de pruimtabak. Dorpen en stadjes waar de helft van de bevolking onder de armoedegrens leeft en waar mensen eerder doodgaan dan een halve eeuw geleden.

Het zijn deze treurige taferelen die meestal de krant halen. Hier zitten de Trumpstemmers, in de steden en dorpen van Ohio en Pennsylvania, New York en Michigan, West Virginia en Tennessee, boos omdat hun oude fabrieksbanen zijn verdwenen en het grote Amerika ten onder is gegaan. De Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump gaat dat allemaal terugdraaien.

Je zou bijna vergeten dat het ook goed gaat in Amerika. En niet alleen in Silicon Valley en rond bruisende grote steden als New York, Washington, Los Angeles, Seattle en Houston. Het gaat soms ook wonderlijk goed vlak naast de plekken waar het slecht gaat. In diezelfde gordel van roest, in plaatsen als Pittsburgh, Rochester, Akron, Buffalo en tot op zekere hoogte zelfs in Detroit. Daar, in de achtergelaten fabrieken van Goodyear, Kodak en Lucky Strike zijn andere bedrijven gaan zitten. Start-ups die robots of 3D-printers maken, of de laboratoria van universiteiten die nieuwe materialen en nieuwe chipmachines ontwikkelen. Met alle hippe koffieshops en bierbrouwertjes die daarbij horen.

Dat is een verhaal dat Trump nooit vertelt. Het past niet in zijn voorstelling van verdwenen banen en falende politici, van een gedoemd Amerika dat alleen nog maar verliest van China en Mexico en dat hij dat allemaal gaat tegenhouden en terugdraaien - zelfs de kolenmijnen gaan weer open, als hij president wordt. Het is ook een verhaal dat Bernie Sanders nooit vertelt - het past niet in zijn verhaal waarin bedrijven niet veel goed kunnen doen.

Alleen Hillary Clinton wijst er weleens op. Zij zegt bijvoorbeeld ook dat de kolenmijnen in West-Virginia allemaal zullen sluiten en dat daar andere banen voor in de plaats komen. Maar dat is geen verhaal dat goed valt, dit jaar.

Foto Hollandse Hoogte

Veerkracht

'Er zit meer veerkracht in Amerika dan de Amerikanen zelf nog denken', zegt Fred Bakker, een Nederlandse journalist die een reis maakte langs een aantal onverwachte plekken van vooruitgang. 'Er is daar hoop, trots, enthousiasme.'


Met Antoine van Agtmael, een Nederlandse investeringsmanager die al decennia in de Verenigde Staten woont, schreef hij een boek over de gedaanteverwisseling van steden in de Rust Belt, The smartest places on Earth, dat volgende week in het Nederlands verschijnt met de titel Hier wordt de toekomst gebouwd. Volgens de auteurs zijn oude fabriekssteden (waartoe ze ook Eindhoven en Geleen rekenen) de 'hotspots van mondiale innovatie'. Bakker: 'We waren totaal verrast toen bleek dat je in Akron ook een goed glas wijn kunt drinken.'


Het boek van Van Agtmael en Bakker, voormalig hoofdredacteur van Het Financieele Dagblad, is eerder een managementboek dan een sociaal-economische geschiedenis. Achterin staan zelfs tips hoe de lezer van zijn eigen roestige regio een 'brainbelt' kan maken. Maar de mannen laten wel zien dat Amerika robuuster is dan nu vaak wordt gedacht. 'Het is een optimistisch verhaal', zegt Bakker. 'Het doembeeld van de verdwijnende maakindustrie is allang achterhaald. Er komt nieuwe maakindustrie voor in de plaats.'

Fred Bakker Foto -

Het is een van de raadsels van de huidige onvrede, die eigenlijk pas laat is gegroeid. De staalfabrieken verdwenen al in de jaren zeventig en tachtig uit Youngstown, Ohio; in Rochester is Kodak al een halve eeuw aan het krimpen en in Raleigh, North Carolina, is de tabaksindustrie ook al lang over haar hoogtepunt heen. De dreigende werkloosheid werd allang onderkend - het is aan doortastende politici, ondernemers en universiteitsbestuurders van rond de eeuwwisseling te danken (onder wie Clinton, als senator voor New York) dat er nieuwe bedrijvigheid is ontstaan in de getroffen gebieden.

'Ze konden voortbouwen op de restanten van de oude industrie', zegt Bakker. 'De fabrieken waren verdwenen, maar de research was gebleven. Essentieel was ook dat er altijd nog een goede universiteit was, met veel kennis. En er was een drang bij bestuurders om mensen in de stad te houden.'

Bandenindustrie

Akron was decennialang het centrum van de Amerikaanse bandenindustrie geweest, met bedrijven als Goodyear, Firestone en Bridgestone. Hun banden worden nu allemaal in China gemaakt, maar de technologie die achterbleef bleek een voedingsbodem voor een nieuwe industrie van polymeren, kunststoffen voor uiteenlopende toepassingen, van verf tot prothesen. Dat ging niet vanzelf: de universiteit moest zichzelf opnieuw uitvinden en veel meer kennis met bedrijven gaan delen.

De staat Ohio stak 2 miljard dollar in de doorstart van de regio, na vijftien jaar neergang. 'We gingen van bloeiende stad naar spookstad en weer naar bloeiende stad', zegt Luis Proenza, oorspronkelijk Mexicaan, als universiteitsbaas in Akron de drijvende kracht achter het succes. Er werken nu 88 duizend mensen bij 1.300 polymeerbedrijven, meer dan er ooit bij de drie bandenfabrikanten werkten.

Een ander voorbeeld zijn de nanotech- en fotonicacentra rond universiteiten in de staat New York, waar nu computerchips, chipmachines en lenzen worden ontwikkeld. Een van de leidende figuren daar is de natuurkundige Alain Kaloyeros, een gewezen militielid uit Libanon die nog in de straten van Beiroet een burgeroorlog heeft uitgevochten. Het zijn opvallend vaak buitenlanders die Amerika weer groot maken.

Akron Foto iStock

Wat ook hielp: de lage huizenprijzen, minder exorbitant dan in erkende tech-centra als San Francisco en New York City. Goed voor het vestigingsklimaat, zoals dat heet. Niet alleen start-ups, ook bestaande bedrijven (uit binnen- en buitenland) zetten nieuwe fabrieken neer in de steden.

In de plaatsen van de Rust Belt is dus het aantal goedbetaalde banen de afgelopen jaren sterk gestegen, blijkt uit onderzoek van de sociaal geograaf Richard Florida. Tegelijk is in die plaatsen ook het aantal slechtbetaalde banen toegenomen. Het grote probleem van Amerika, de groeiende ongelijkheid, is in de Rust Belt duidelijk te zien. De nieuwe banen zijn lang niet altijd weggelegd voor de ontslagen blue collar workers uit de oude maakinduistrie. Zij moeten zich zien te redden met minder dan 10 dollar per uur in restaurants en hotels, als hamburgerbakker, receptionist of schoonmaker.

'Het probleem is niet dat er geen betere banen zijn, het probleem is dat er geen goede werknemers zijn', zegt Bakker. 'Er zouden meer vakopleidingen moeten komen, toegespitst op de nieuwe bedrijvigheid. Amerika heeft jaren gedacht dat de maakindustrie bijna helemaal uit het land zou verdwijnen. Nu keren zelfs bedrijven uit China terug. Alleen zijn de mensen daar niet op voorbereid.'

Meer over