Achmea vaart wel bij omstreden arbitrage

In het handelsverdrag tussen de VS en de EU is ISDS, een manier om geschillen te beslechten, een heikel punt. Verzekeraar Achmea gebruikte de procedure in Slowakije, met succes.

Gerard Reijn
Een ziekenhuis in Bratislava. Beeld Reuters
Een ziekenhuis in Bratislava.Beeld Reuters

Nog steeds is verzekeraar Achmea eigenaar van een zorgverzekeraar in Slowakije. Dat terwijl de Slowaakse regering al acht jaar lang probeert dat bedrijf te confisqueren. Maar Achmea heeft standgehouden. Dankzij ISDS. Daarmee is Achmea waarschijnlijk het enige bedrijf in Nederlandse handen dat ervaring heeft met deze manier van handelsgeschillen beslechten.

Tientallen jaren lang hoorde je niemand over ISDS (voluit Investor-State Dispute Settlement). Deze procedure van conflictbeslechting loopt niet via een gewone rechtbank, maar via private arbiters. Pas sinds de Europese Unie en de Verenigde Staten onderhandelen over handelsverdrag TTIP is het een hot item. Want in TTIP komt, net als in vrijwel elk investeringsverdrag, een ISDS-regeling. Tegenstanders vinden dit een instrument dat machtige multinationals kunnen inzetten tegen machteloze regeringen.

Particulier verzekeringssysteem

Erg multinationaal kun je verzekeraar Achmea niet noemen; het bedrijf haalt nu iets meer dan 5 procent van zijn omzet uit het buitenland. In 2004 wilde de Slowaakse regering af van het ziekenfondssysteem, dat wachtlijsten, corruptie en ergernis opleverde. Zij wilde overstappen op een particulier verzekeringssysteem, een beetje zoals Nederland nu heeft.

Achmea zag mogelijkheden. Nederland stond op het punt zelf zijn ziekenfondssysteem in te ruilen voor de huidige Zorgverzekeringswet. Dit was een van die zeldzame kansen om de kennis van zo'n markt in een ander land te gelde te maken, zegt Frank ter Borg, manager public affairs bij Achmea. Het bedrijf zette voor 71 miljoen euro Union Zdravotná Poist'ovna UZP op (Union Zorg Verzekering) en dacht aan een toekomst met groei.

Nauwelijks was die investering gedaan, of daar had je het gedonder in de glazen: wisseling van de politieke wacht. De nieuwe premier Robert Fico, afkomstig uit de voormalige Communistische Partij en met een bedenkelijke reputatie als het gaat om democratische rechten, wilde meteen weer van die particuliere verzekeraars UZP (en het Slowaakse Dôvera) af. Hij was niet van plan compensatie te betalen, een algemeen aanvaard beginsel in het internationaal zakendoen. Uitroken was zijn tactiek. Zo kondigde hij een verbod af op winst maken.

Niet veel vertrouwen

Achmea kon kiezen uit vier opties om zich te verdedigen, zegt Ter Borg. De gang naar de Slowaakse rechter was er één, een politieke oppositie een petitie laten sturen naar het Constitutioneel Hof was een tweede; de derde was een procedure via de Europese Commissie en tot slot: ISDS.

Achmea schakelde ze allemaal in, behalve de Slowaakse rechter. 'Wij hadden niet veel vertrouwen in de Slowaakse rechtspraak', zegt Ter Borg. Misschien had Achmea daar wel gelijk in. De Europese Commissie maakte vorig jaar de kachel aan met het Slowaakse rechtssysteem.

Bijna nergens tiert de corruptie zo welig als in dat land. De onafhankelijkheid van rechters is niet gegarandeerd. Tientallen rechtbankpresidenten worden om politieke redenen overgeplaatst of verwijderd. Kritische rechters worden disciplinair gestraft. Het toezicht op de rechterlijke macht is grotendeels in politieke handen.

Achmea schakelde (via de politieke oppositie) wel het Constitutioneel Hof in. Dat oordeelde na drie jaar dat de wetten van Fico in strijd waren met de grondwet. De Europese Commissie werd ingeschakeld, maar die stelde pas een onderzoek in kort na de uitspraak van dat Constitutioneel Hof. Fico zat alweer in de oppositie. Toen was er dus even niets aan de hand.

null Beeld
Beeld

Tegenwerking

Er werd bovendien een ISDS-procedure gestart. Die heeft grote voordelen, zegt Ter Borg van Achmea. Je kunt via die route de principekwestie aan de orde stellen en in één moeite een schadeclaim indienen. En schade, dat had Achmea. 'Door de tegenwerking konden wij jarenlang niet groeien.'

Achmea benoemde een arbiter, Slowakije ook, en samen benoemden ze een derde. In 2012 kwam de uitspraak: Achmea won op alle punten. Slowakije moest 22 miljoen euro compensatie betalen, plus nog 3 miljoen euro voor Achmea's proceskosten. Voor een Duitse 'gewone' rechtbank loopt tegen dit vonnis nog een hoger beroep, met als enige inzet of de gevolgde procedure juist was.

De strijd ging verder. In 2012 won Fico de verkiezingen en werd hij opnieuw premier. Daar ging hij weer: volgens hem bleef de levensverwachting van de Slowaken achter en dat was te wijten aan verzekeraars die winst maakten ten koste van het zorgstelsel. Zij moesten hun onderneming, of tenminste hun klantenbestand, inleveren bij het nationale ziekenfonds. Zo niet, dan zouden ze worden onteigend.

Nul op rekest

Voor het zover was, begon Achmea opnieuw een arbitrageprocedure van het type ISDS. Ditmaal kreeg de onderneming nul op het rekest. Niet omdat onteigenen wel mocht, maar omdat de onteigening nog niet had plaatsgevonden. Dus was er geen zaak en geen schade, oordeelden de arbiters.

Slowakije blij, maar Achmea ook. 'De Slowaakse regering had al een roadmap voor onteigening in 2014 klaarliggen. De kans dat die nog wordt uitgevoerd, lijkt niet groot meer.' Dat komt maar ten dele door de procedures; het komt vooral doordat er voor onteigening geen geld meer is. Onteigening van beide particuliere verzekeraars zou zeker een half miljard kosten en dat heeft Slowakije niet.

Resteert de vraag of de medische hulp nu wel of juist niet gebaat is bij die particuliere verzekeraars. Het is de zelfde discussie die Nederland ook verdeeld houdt. De artsenorganisatie Slowaakse Medische Kamer (Lekom) vindt het principe van het ziekenfonds prachtig, maar niet onder Fico.

Voorzitter Marián Kollár van Lekom schreef in een vernietigende column over het ziekenfondsplan dat het Fico vooral ging 'om de macht (en de zak geld)' die het controleren van de enige zorgverzekeraar in het land zou opleveren. De Slowaakse artsen vrezen de corruptie als de staatsmonopolist er komt onder Fico.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden