Abstract denken is essentieel voor het maken van morele keuzes

Natuurlijk, u vindt het ook niet fijn voor het milieu, toch pakt u straks de auto weer en boekt u die vliegreis. Waarom? Omdat uw 'stabiele' drijfveren botsen met uw 'vluchtige' drijfveren.

Jonathan Witteman
null Beeld Han Hoogerbrugge
Beeld Han Hoogerbrugge

Lezers van deze rubriek zijn gewend aan artikelen over praktische, voeten-in-de-klei-thema's als tuintegels, regentonnen of driedubbel glas. Om de sleur te doorbreken is de Groen van deze week daarom voor een keer abstracter dan een Barnett Newman-schilderij. Want abstract denken is essentieel voor het maken van morele keuzes, zoals bijvoorbeeld je wel of niet duurzaam te gedragen, schrijft de vorige week gepromoveerde filosoof en bedrijfseconoom Gijs van Houwelingen (1985) in zijn proefschrift Something to rely on: the influence of stable and fleeting drivers on moral behavior.

Van Houwelingen maakt onderscheid tussen 'vluchtige' en 'stabiele' drijfveren. Vluchtige drijfveren hangen samen met de situatie waarin iemand zich op dat moment bevindt, en alle verleidingen die daarbij komen kijken: die aanlokkelijke zak chips, dat concentratieversjterende Facebook-berichtje, of de fossiele brandstoffen van het oliebedrijf, die op de korte termijn misschien winstgevend zijn maar tegelijkertijd slecht zijn voor het klimaat.

Stabiele drijfveren zijn bijvoorbeeld iemands normen en waarden, persoonlijkheid en culturele achtergrond. Bijvoorbeeld: de wil om op tijd te zijn, af te vallen, of als bedrijf toch maar niet dat giftig afval in zee te dumpen en het milieu schade toe te brengen, ook al gaat dat op korte termijn misschien ten koste van het dividend voor de aandeelhouders.

Dat wil niet zeggen dat stabiele drijfveren per definitie altijd beter zijn dan vluchtige. Wie nooit op vluchtige prikkels ingaat, laat misschien mooie kansen aan zich voorbijgaan. Maar zoals bij veel morele vraagstukken botsen ook bij duurzaamheidskwesties de stabiele drijfveren op de vluchtige: het eigenbelang op de korte termijn staats haaks op het gemeenschappelijke belang op de lange termijn. 'Verleidingen maken het dikwijls moeilijk om de lange termijn te laten prevaleren boven de korte termijn', zegt Van Houwelingen. 'Pak je bijvoorbeeld de trein of de auto? Soms is het makkelijk om de auto te pakken, maar op de langere termijn en in het grotere geheel heeft het een nadelig effect als iedereen de auto neemt.'

'Loss aversion'

Maar waarom kiezen sommige mensen eerder voor het duiveltje op hun schouder, en andere eerder voor het engeltje? Een belangrijk duurzaamheidsprobleem is bijvoorbeeld dat mensen vaak denken: het werkt alleen als iedereen het doet. Waarom afzien van die vliegreis naar de Canarische eilanden als de hele buurt het vliegtuig pakt naar verre oorden? Waarom dat blikje cola verderop in een vuilnisbak gooien als de hele straat een open riool is?

Het antwoord, zegt Van Houwelingen, ligt in de mate waarin mensen zich laten leiden door abstract denken. 'Abstract nadenken stelt je in staat om over de horizon van je eigen situatie heen te kijken. Als je minder bent ingebed in je eigen situatie kun je beter aan de gevolgen op de lange termijn denken. Je moet mensen ervan doordringen dat het uiteindelijk niets oplost als iedereen zo redeneert. Het is van belang de abstracte slag te maken van de eigen situatie naar het collectief.' Wie abstraheert, handelt eerder naar de eigen normen en waarden.

Een ander voorbeeld is wat gedragseconomen loss aversion noemen: de neiging van mensen om het voorkomen van verlies belangrijker te vinden dat het verwerven van iets nieuws. Dat lijkt op het bekende fenomeen in milieugedrag dat mensen moeilijk afstand kunnen doen van hun benzineslurpende auto of hun tweejaarlijkse vliegvakantie als we iets eenmaal vanzelfsprekend vinden, is het lastig om het op te geven, ook al zou dat beter zijn voor het milieu. 'Dit loss aversion-effect doet zich minder sterk voor bij mensen die al geneigd zijn abstract te denken', denkt Van Houwelingen.

'Ik vergelijk het met mentaal een stapje terugzetten. Als je in een museum naar een schilderij aan het kijken bent, dan kun je een stap achteruit doen om de hele compositie in je op te nemen, in plaats van je op de details van het kunstwerk te richten.'

Genetisch bepaald?

Maar hoe overtuig je mensen om abstracter te denken? Sommige mensen doen dat van nature al, voor anderen is het iets minder vanzelfsprekend. 'Het antwoord op die vraag weten we nog niet zo goed. Uit onderzoek weten we dat sommige mensen nu eenmaal geneigd zijn meer abstract te denken, en andere mensen meer concreet. Hoe dat komt, is niet precies duidelijk is het genetisch bepaald, of heeft het vooral met opvoeding te maken?'

Maar het is wel mogelijk om mensen zo te beïnvloeden dat ze concreter of juist abstracter na gaan denken, zegt Van Houwelingen. 'Een manier is door afstand te creëren: je denkt anders na over op vakantie gaan als je weet dat je morgen vertrekt dan wanneer je over een half jaar weggaat.'

Een andere manier is door mensen strikt onderscheid te laten maken tussen middelen en doelen, en dan vervolgens weer tussen eigen belang en collectieve doelen. Middelen zijn vaak vrij concreet, zegt Van Houwelingen: denk bijvoorbeeld aan een plastic tasje (middel) om je boodschappen mee naar huis te dragen (doel). Maar als iedereen bij de vleet plastic tasjes gebruikt is dat weer slecht voor het milieu (collectief doel).

Bij bedrijven zie je vaak een vergelijkbaar conflict tussen korte en lange termijn en tussen middelen en (collectieve) doelen, zegt Van Houwelingen. 'Bedrijven richten zich vaak op het optimaliseren van de aandeelhouderswaarde en andere vormen van kortetermijndenken, terwijl het voor de eigen duurzaamheid beter zou zijn wanneer het bedrijf zich meer op de lange termijn zou concentreren. Voor de besluitvorming binnen bedrijven zou het niet slecht zijn om wat abstracter te denken en minder te focussen op het directe bedrijfsbelang.' Dat betekent ook dat bedrijven er verstandig aan zouden doen op cruciale functies, zoals boekhouders en compliance officers, bewust werknemers te werven met een groot vermogen tot abstract denken. Zij zijn minder ontvankelijk voor perverse prikkels, zoals bonussen of zelfs omkoping, denkt Van Houwelingen.

Vragen over milieuvriendelijk gedrag of tips voor deze rubriek?

Mail naar groen@volkskrant.nl

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden