25 jaar na Ceausescu

Ceausescu was bezig van Roemenië een Noord-Korea te maken. Nu lijkt het land meer op Zweden. Behalve in Botosani.

Roemenen staan in de rij om een Billy of een Ivar te bemachtigen. Succesvolle Roemenen worden ook wel de 'IKEA-bourgeoisie' genoemd. Beeld Petrut Calinescu

'Laat ons geliefde vaderland de Socialistische Republiek Roemenië bloeien!' Begin 1990 stond het nog aan de hoofdweg van Boekarest naar het vliegveld, in het bord zaten kogelgaten. Bijna een kwart eeuw later staat op dezelfde plek een ander bord: 'IKEA: love your home'. Toeter hier op tijd om je bumper te redden en probeer daarna voor te kruipen in de file - een onbestemde wachttijd later mag je samen met andere inwoners van de Roemeense hoofdstad de hand leggen op Billy's, Ivars, Torbjörns en ander moois dat IKEA even universeel heeft gemaakt als Shakespeare.

Knijp in je arm, 25 jaar geleden leefde Nicolae Ceausescu nog en waande je je op deze plek eerder in Noord-Korea dan in Europa. Weinigen hadden toen durven dromen dat dit land deel zou worden van de Europese Unie en dat IKEA tot op negen hoog de betonnen flats van Boekarest zou veroveren.

In het nieuwe interieur van Gabi en Emil Carpov is de hoofdrol voor een hoekbank die naar de naam Ektorp luistert. Na een werkdag van veertien uur waarvan drie uur achter het stuur van haar nieuwe Skoda Octavia in de hoofdstedelijke file, moet Gabi Carpov schaterlachen als haar wordt gevraagd of zij een representante is van Succesvol Roemenië, ook wel de 'IKEA-bourgeoisie' geheten. 'Wie? Ik?'

Toen zij in 1987 bouwkunde ging studeren aan de Technische Universiteit van Boekarest waren de straten 's nachts aardedonker. Om twee uur 's ochtends vormden zich al rijen voor melk. Het centrum van Boekarest was een bouwput. Om plaats te maken voor symmetrische straten met kolossale bouwsels die Nicolae Ceausescu had gezien in Noord-Korea, liet hij een flink deel van het historische centrum wegbulldozeren. Voor Boekarest, ooit bijgenaamd het Parijs van Oosten, zag deze bewonderaar van Kim Il-sung een toekomst als het Pyongyang van het Westen.

De flats van de gewone inwoners van de Socialistisch Republiek werden in die tijd nauwelijks verwarmd. In december 1989 waren Gabi en Emil net getrouwd. Ze woonden toen met Emils ouders in deze tweekamerflat. Vier mensen op elkaar, vier mensen in de kou. Gabi zat met twee truien aan te blokken voor een tentamen toen op 21 december 1989 de eerste menigtes de straat opgingen. De laatste week van december kwam er niets meer van studeren. Toen vierden Gabi en Emil met een paar honderdduizend anderen feest op straat. Op 22 december ontvluchtte Ceausescu per helikopter de Roemeense hoofdstad. Op Eerste Kerstdag werd hij geëxecuteerd door de elites van zijn eigen staatsveiligheidsdienst, de Securitate.

Beeld Petrut Calinescu

Euforie

Het eerste dat de nieuwe machthebbers deden om de goodwill van de bevolking te winnen, was het verwarmen van de flats. De stemming was na jaren van kou lijden euforisch. Voor eenzelfde euforie zorgden de etenswaren die jaren niet meer te krijgen waren geweest, maar in januari 1990 ineens in de winkels lagen.

Dat het nieuwe tijdperk niet alleen fijne dingen in petto had, merkten Gabi en Emil voor veel andere Roemenen dat ontdekten. Het onderzoeksinstituut waar Emil werkte als technicus ging meteen in 1990 dicht. Emil verhuurde zich toen aan een nieuw taxibedrijf. In 1991 bleef hij 's nachts na een roofoverval achter zonder kleren en zonder auto. Toen hun dochter Cristina werd geboren in 1992, was Gabi nog niet afgestuurd en leefden ze nauwelijks beter dan voor 1989.

Het was rond haar afstuderen dat Gabi een advertentie las van een Duits-Roemeense firma in kantoorwaren. 'Ze zochten geen ingenieurs, maar universitair geschoolden die Engels en Duits spraken. Ik sprak geen Duits, maar ik solliciteerde toch. Die vrouw zei: Jij durft! En: je bent de enige die gesolliciteerd heeft.' Al snel verdiende Gabi het voor het Roemenië van die jaren astronomische bedrag van 1.000 Duitse marken. Op de dag dat Gabi haar salaris in contanten kreeg uitbetaald, bezochten ze voor het eerst in hun leven een supermarkt. 'Het karretje bezweek bijna onder alles wat we erin gooiden', herinnert Gabi zich.

In 1998 introduceerde een collega haar bij de Duitse aluminiumfirma Alukönigstahl die Roemeense bouwkundig ingenieurs zocht die Duits spraken. 'Ik sprak nog steeds geen Duits, maar technische taal is vrij universeel, dus ik kon er vrij snel mee uit de voeten. Ik denk dat ze me ook namen, omdat ik een opgeruimd karakter heb en veel lach. Daar was in zo'n mannenbolwerk wel behoefte aan.'

Ontploft

In de jaren erna explodeerde de Roemeense bouwmarkt. In het begin van de 21ste eeuw maakte Gabi werkweken van 80 uur en reed ze in haar lease-auto's 40.000 kilometer per jaar om in kantoortorens-in-aanbouw technische presentaties te verzorgen van het vele dat daar van aluminium wordt vervaardigd. Ze verdiende meer dan tien keer zoveel als Emil, die in die tijd werkte als monteur van dubbel glas. In 2008 stortte de markt in en kwam hij goeddeels zonder werk te zitten. Sindsdien is hij bijna fulltime huisman. Gabi is zelden thuis voor tien uur 's avonds, maar het eten staat dan altijd op tafel.

Al twintig jaar heeft Gabi eigenlijk geen moment voor zichzelf, maar dat betreurt ze niet. 'Wat ik wel heel jammer vind, is dat ik mijn dochter niet heb zien opgroeien. De jaren na 1989 waren de slechtste om in dit land een jonge moeder te zijn. Alles stond op zijn kop. Alles was onzeker. Je hebt nu voor het eerst vrouwen in Boekarest met een goede baan die zeggen: ik wil meer tijd doorbrengen met mijn kind. Dat hoorde je vroeger nooit. Alles wat betaalde, pakte je aan, ook al werkte je zeven dagen per week.'

Stel dat ze met haar capaciteiten en werklust in Nederland of Duitsland was geboren: dan had ze maar vier dagen per week hoeven werken voor drie keer zoveel geld. Dan had ze niet in een betonnen flat gewoond, maar in een fijn huis met een tuin in een groene buitenwijk. Dan had ze ook niet jarenlang een half maandsalaris hoeven te spenderen aan de tandarts toen een parodontitis haar gebit begon weg te vreten.

'Een van de redenen dat ik het heb volgehouden, is dat ik nooit in termen denk van stel dat', zegt Gabi. 'Als je dat wel doet, word je gek.' Ze hoopt dat haar dochter een makkelijker leven krijgt. Onlangs kocht ze voor Cristina en haar vriend een appartement in Drumul Taberei, een paar flats verderop. Het meubilair zochten moeder en dochter samen uit bij IKEA.

Beeld Petrut Calinescu

Aardedonker

In Botosani in de verre noordoosthoek van Roemenië hebben ze nog geen IKEA, wel een Kaufland. Die winkelketen kwam pas naar Botosani toen bijna alle Roemeense steden met honderdduizend inwoners al een Kaufland hadden. De overeenkomst tussen Gabi Carpov en Diana Forij, verkoopster bij Kaufland Botosani, is dat ze beiden nooit voor tien uur 's avonds thuis zijn. Het verschil is dat Diana per maand minder dan een tiende verdient, om en nabij de 200 euro. Voor dat bedrag gaat in Boekarest geen toiletjuffrouw meer bij de wc van een shopping mall zitten.

Het parkeerterrein van Kaufland is verlicht, onmiddellijk daarbuiten is het 's avonds even aardedonker als het een kwart eeuw geleden nog was in bijna heel Roemenië. Knijp in je arm, ook hier is het 2014.

Na 1989 nam de sociale ongelijkheid overal in Oost-Europa sterk toe. In een mum van tijd vielen samenlevingen uiteen in winnaars en verliezers. Een onderbelicht gevolg van het jaar 1989 is dat behalve individuen ook regio's de boot naar de nieuwe tijd konden missen. Boekarest, Brasov en Timisoara werden in Roemenië succesvolle plekken. Botosani is heel wat minder succesvol. In de lange reis naar het noordoosten merk je dat aan het wegdek dat alsmaar smaller en slechter wordt, en aan de toename van het aantal paardenkarren op het gehavende asfalt. In het vooroorlogse Roemenië lag Botosani op een kruispunt van handelsroutes. Toen Stalin in 1945 flinke stukken van Roemenië annexeerde, belandde Botosani in een dode hoek. De stad verarmde in snel tempo. Na 1989 gebeurde er weinig om haar uit haar isolement te verlossen - tot in 2009 Kaufland kwam.

Diana Forij wordt elke avond iets na tienen op het parkeerterrein opgehaald door haar man Iuliu. Die is dan net klaar met het bezorgen van pakjes voor het koeriersbedrijf Cargus. Dat doet hij in een stokoude VW Golf waarvan het rechterachterlicht kapot is. Iuliu wordt betaald per pakje. Diesel, bijna even duur als in Nederland, is voor eigen rekening. 'Een jaar terug hield ik nog bijna 400 euro in de maand over, nu amper 300.'

Doodop

Aan de rand van Botosani zijn de straten grotendeels onverhard. Diana en Iuliu bewonen hier met hun twee kinderen twee kamers aan de voorkant van een huis van één verdieping, aan de achterkant wonen Iuliu's ouders. Als ze 's avonds laat thuiskomen, zijn Iuliu en Diana doodop. Ze eten dan nog snel iets dat Diana met korting bij Kaufland heeft kunnen meenemen, de ene dag is het een stuk worst, de andere dag yoghurt.

'Ik heb heimwee naar onze studententijd', zegt Diana. 'Dat was net na 1989, een heel optimistische tijd, het leek of de hele wereld voor ons open lag.'

In Botosani waren de straten op 21 december 1989 leeg en stil. De staatstelevisie zond die dag een toespraak uit van Ceausescu in Boekarest. Ineens ging het scherm op zwart. Dat was enkele seconden te laat: tot in verste de uithoeken van de Roemeense provincie hadden mensen gehoord hoe de menigte in plaats van de verplichte slogan Ceausescu Poporul! ('Ceausescu en het volk') Ceausescu dictatorul! scandeerde. De verbijsterde blik van de dictator was goed te zien geweest.

Op 22 december waren ook in Botosani duizenden mensen op straat. En alsof de weergoden aan de Roemeense revolutie meededen, lagen de temperaturen voor de tijd van het jaar ongekend hoog.

'Mooie herinneringen', zegt Iuliu, die toen eerstejaars was aan de letterenfaculteit en gedichten publiceerde in plaatselijke literaire tijdschriften. In de jaren na 1989 verdwenen die allemaal. Met zijn studie heeft Iuliu nooit wat gedaan. Diana ook niet met de hare. Na 1989 verdween de meeste staatsgeorganiseerde werkgelegenheid, buitenlandse investeerders haalden zelden Botosani.

Vanaf de geboorte van hun zoon Alexandru in 1996 was geldgebrek een constante. Iuliu werkte als barman, automonteur en verkoper van sim-kaarten. Diana werkte in vele winkeltjes voor ze bij Kaufland haar best betaalde baan tot nu toe vond. Maar een gezin met twee kinderen komt niet rond van 300 plus 200 euro in de maand. De moestuin van de vader van Iuliu achter het huis is noodzakelijke voedselhulp. Voor de tandarts is al jaren geen geld. Dat Diana tien keer minder verdient dan Gabi Carpov uit Boekarest zie je meteen aan haar gebit dat langzaam zwart wordt.

Het meeste geld geven Diana en Iuliu uit aan de schoolspullen voor de kinderen. Voor Alexandru kochten ze onlangs voor 150 euro een tweedehands laptop die heel langzaam opstart. Alexandru van 17 en Caty van 15 kunnen allebei goed leren. Hoe ze binnenkort twee studerende kinderen moeten onderhouden, weten de ouders nog niet.

Caty heeft haar toekomst al uitgestippeld: ze wil Engels en Koreaans gaan studeren en daarna Engelse les gaan geven in Zuid-Korea. Op internet is ze in de ban geraakt van alles wat met Korea heeft te maken. Op YouTube heeft ze vele filmpjes bekeken van Zuid- én van Noord-Korea. 'Zuid-Korea is als Amerika', zegt ze. En Noord-Korea? 'Dat lijkt op Botosani.' Maar dan zonder Kaufland.

Portret van Nicolae Ceausescu Beeld Paolo Pellegrin/Hollandse Hoogte

Na dagen van protesten sloot het leger zich op 22 december aan bij de demonstranten tegen het regime. De Ceausescu's vluchtten per helikopter, werden gevangengenomen en terechtgesteld op Eerste Kerstdag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden