De Titanic op 10 april 1912. Passagiers uit de eerste klasse bleken de scheepsramp vaker te overleven dan passagiers uit lagere klassen.
De Titanic op 10 april 1912. Passagiers uit de eerste klasse bleken de scheepsramp vaker te overleven dan passagiers uit lagere klassen. © AP

'We moeten de negatieve gezondheidseffecten van werkloosheid onderkennen'

Voor de negatieve effecten op de gezondheid die werkloosheid en verlies van status met zich meebrengen zou meer aandacht moeten komen, schrijft Mark van Vugt in zijn weblog.

Aan het eind van 2013 is het goed om stil te staan bij de grote werkloosheid in Nederland. Op dit moment, zo maakte het CBS vanochtend bekend, zitten meer dan 650.000 Nederlanders zonder werk en dan praten we over 8,2 procent van de beroepsbevolking. 

Mijn zusje Petra was vorige week donderdag aan de beurt. Na 21 jaar trouwe dienst bij uitgeverij Wolters-Kluwer in Deventer werd zij vorige week boventallig verklaard. De statistieken krijgen dan ineens een (bekend) gezicht, niet meer een 'number on the list' zoals UB-40 destijds zong in het liedje 'One in Ten' over de grote werkloosheid in Groot-Brittannië in de jaren 1980.  

Naast de enorme financiële implicaties van werkloosheid wil ik het hier vooral hebben over de sociale en gezondheidsconsequenties. Die zijn immens, maar niet altijd direct zichtbaar.

Met Oscar leef je langer
We beginnen dan met een onderzoek in de Amerikaanse filmindustrie met een opmerkelijk resultaat. Daaruit bleek dat acteurs en actrices die een Oscar hadden gewonnen gemiddeld vier jaar langer leefden dan hun collega's die niet in de prijzen waren gevallen. Kennelijk zitten er dus voordelen aan het hebben van roem en een hoge status. Dat bleek ook uit de analyse van wie het leven liet bij het zinken van de Titanic, het grootste passagiersschip ter wereld, ruim een eeuw geleden. Van de eersteklassepassagiers overleefde 60 procent de ramp maar van de derdeklassepassagiers overleefde maar 20 procent de ramp (zij zaten opgesloten in de benedendekse ruimtes).  

Om dit status-sterfte-effect aan te tonen moet je onderzoek doen waarin je mensen met hoge en lage status volgt en dan kijkt naar de gezondheidsconsequenties op de lange termijn. De Britse gezondheidsonderzoeker Michael Marmot voerde een dergelijk onderzoek uit onder bijna 18.000 werknemers van de Britse overheid, de Civil Service, in London (de beroemde Whitehall-onderzoeken). Hij volgde ze over een periode van 10 jaar. Wat bleek? Hoe hoger de rang van de medewerker - er zijn wel elf verschillende rangen in de Britse Cilvil Service- hoe gezonder de persoon was en hoe langer de persoon leefde. Door statistiek kon hij uitsluiten dat het effect andersom was: de gezondheid van een persoon bepaalde niet hoe hoog hij of zij eindigde in de rangen van de overheid.

Statussyndroom
Dit staat bekend als het statussyndroom, het feit dat status je gezondheid bepaalt. Een mogelijke verklaring voor de relatie tussen een hoge status en gezondheid heeft te maken met de levensstijl. Aangenomen wordt dat mensen met lage status meer roken, drinken en vet eten en dus ongezonder leven en daardoor eerder dood gaan.

Maar dit wordt weerlegd door een opmerkelijk feit. Het statussyndroom wordt namelijk ook gevonden bij andere apensoorten (die volgens de laatste gegevens niet roken of drinken). Bavianen  die lager staan in de hiërarchie van hun groep zijn ongezonder en gaan eerder dood dan de bavianen met een hoge status.

Hoe komt dit? Bij de  bavianen met een lagere status werd een verhoogde dosis gevonden van cortisol, dat bekend staat als het stresshormoon, en dat hart- en vaatklachten kan veroorzaken.

Opmerkelijk is dat bij mensen met een lage status, bijvoorbeeld werklozen, maar ook immigranten, een verhoogde concentratie van cortisol in het speeksel wordt gevonden. Dat duidt er op dat ze meer met dagelijks stress hebben te maken en we weten dat langdurige blootstelling aan stress leidt tot gezondheidsproblemen. Er is ook een relatie tussen status en geestelijke gezondheid. Statusverlies als gevolg van het verliezen van een baan kan ook leiden tot een verminderde concentratie van serotonine in het brein. Dit stofje, dat ook in Prozac zit, zorgt ervoor dat je je minder angstig en depressief voelt. Mensen die dit stofje kregen toegediend voelen zich zekerder en dominanter dan mensen die een placebo kregen. Het is welbekend dat depressie, zelfmoord, en zelfs kindermoord toenemen in tijden van economische crisis en hoge werkloosheid. Nederland is helaas geen uitzondering op die algemene regel.

Sociale relaties
Er zijn twee psychologische factoren die mogelijk een rol spelen bij de impact van werkloosheid op je fysieke en geestelijke gezondheid: verlies van controle en van sociale relaties. Uit onderzoek blijkt dat sociale relaties met collega's belangrijk zijn voor het welbevinden van de werknemer, zowel op als buiten het werk - zelfs al is het werk niet leuk. Dat valt weg door werkloosheid en werklozen lopen het risico in een isolement te raken. Ten tweede is er een verlies aan controle over je leven. Als je een baan hebt dan maakt het niet uit dat de wasmachine een keer kapot is, de auto doet het niet meer of je stelt je vakantie uit. Maar als je daarvoor geen geld hebt - en ook geen vooruitzicht dat het beter wordt - dan vermindert je autonomie en daardoor verslechtert uiteindelijk je gezondheid.

Het is belangrijk als samenleving dat we de negatieve gezondheidseffecten van statusverlies als gevolg van werkloosheid onderkennen. Soms zijn die pas op de lange termijn zichtbaar. Een halve baan is beter dan geen baan en onbetaald (vrijwilligers)werk is beter dan geen werk. Tijdelijke financiële steun, bijvoorbeeld in de vorm van een gift of lening, is beter dan niets doen. Op de lange termijn is Nederland dan beter af, en kunnen we het Titanic-zinkende-schip-scenario voorkomen.             

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.