'Vrije markt groeit met schokken'

De vrije stroommarkt heeft last van groeistuipen. Nu energiebedrijven moeten concurreren, nemen ze risico's. Het Rotterdamse Eneco hangt een strop boven het hoofd....

Hans ten Berge maakt maar een klein beetje een aangeslagen indruk. Eneco ligt onder vuur omdat het mogelijk veel geld heeft verloren op de vrije elektriciteitsmarkt. Dat is vervelend voor de klanten en de aandeelhouders. 'Maar uiteindelijk', denkt Ten Berge, 'zal Eneco er goed uit komen.'

Het Zuid-Hollandse energiebedrijf zou al te grote risico's hebben genomen toen het klanten weg lokte bij andere nutsbedrijven. Eneco dacht zijn nieuwe afnemers te voorzien van goedkope stroom uit Duitsland. Nu blijkt dat Eneco niet zoveel stroom kan importeren omdat de elektriciteitsnetten aan de grens zo'n hoge belasting niet aankunnen. Daarom dreigt het bedrijf de aan de nieuwe klanten beloofde stroom voor torenhoge prijzen in Nederland te moeten kopen.

Ten Berge, in de raad van bestuur van Eneco verantwoordelijk voor de in- en verkoop van gas en stroom, vindt niet dat hij te grote risico's heeft genomen. 'Wij hebben voorzichtig gecontracteerd om onze business op te bouwen.' Hij ontkent ook dat Eneco een strop van honderden miljoenen boven het hoofd hangt. 'Dat soort verhalen raakt kant noch wal.'

De nutssector is stormachtig aan het veranderen. Maakten energiebedrijven enkele jaren geleden nog afspraken om de stroom tegen een vaste prijs steeds betrouwbaar en veilig te kunnen leveren, nu moeten ze de boer op en in concurrentie met elkaar in- en verkopen.

Het begon zo mooi. Trots vertelt Ten Berge hoe Eneco als een van de eerste energiebedrijven een grote nieuwe klant binnenhaalde. De geruchtmakende deal vorig jaar met de Nederlandse Spoorwegen was aanvankelijk helemaal niet bedoeld om er groots op te verdienen .

'De essentie was dat we voor het eerst voor een klant van buiten ons werkgebied stroom inkochten. We moesten factureren en ervoor zorgen dat we op het juiste moment de juiste hoeveelheid stroom leverden. Dat was nieuw, daar hadden we nog nooit mee te maken gehad.'

Doordat de NS een van te voren afgesproken tarief betaalt en de marktprijzen sindsdien fors gezakt zijn, heeft Eneco toch nog goed verdiend op de overeenkomst. 'Maar het belangrijkste was dat we wilden leren werken in een vrije markt.'

Eneco is ook klanten kwijtgeraakt. Niet alleen andere nutsbedrijven zoals Nuon en Essent proberen lucratieve afnemers van Eneco weg te kapen, de vrije Nederlandse markt trekt ook nieuwkomers zoals het Belgische Electrabel en het Noorse Statkraft, die fel concurreren.

'Eneco is in Rotterdam gevestigd', legt Ten Berge uit, 'daar hadden we vanouds veel industriële bedrijven als klant waarvan we er een aantal verloren hebben.' De grote bedrijven die Eneco vanouds als klant heeft zijn zo aantrekkelijk, dat concurrenten er graag enkele inpikken.

Zo is een groot chemiebedrijf uit de Botlek overgestapt naar een andere stroomleverancier en zelfs de Erasmus Universiteit koopt zijn elektriciteit nu elders. Toch heeft Eneco al met al meer klanten gewonnen dan verloren.

'Het is zuur om klanten te verliezen', weet Ten Berge uit ervaring. Maar het overkomt alle nutsbedrijven en het is geen reden om zich vijandig tegenover elkaar op te stellen zoals het Gelders-Noord-Hollandse Nuon en het Zuid- en Noord-Nederlandse Essent nu lijken te doen.

Dat de nutssector ook vroeger vaak ruzie had, was geen geheim. Maar toen de bedrijven nog niet zo scherp met elkaar concurreerden, werd de onenigheid nog achter de schermen uitgevochten. Nu lijken ze elkaar openlijk zwart te willen maken.

Deze week dient een kort geding dat Eneco samen met het eveneens gedupeerde Utrechtse Remu tegen Nuon, Essent en nog enkele concurrenten heeft aangespannen. Ten Berge vindt dat zij misbruik maken van in het verleden gemaakte afspraken.

Anders dan de meeste andere Nederlandse stroombedrijven, weigeren zij om mee te werken aan een oplossing voor Eneco's probleem: de exorbitant hoge tarieven die het Zuid-Hollandse bedrijf moet betalen voor de extra stroom die het nu in Nederland moet kopen omdat het onvoldoende kan importeren.

Om de overgang naar een vrije markt zo soepel mogelijk te laten verlopen, hebben alle energiebedrijven vier jaar geleden afgesproken om tot en met 2000 het grootste deel van hun stroom tegen vaste tarieven te kopen bij de Nederlandse elektriciteitscentrales.

Wie plotseling meer stroom nodig heeft dan aanvankelijk voorzien, moet daarvoor een boete betalen die de stroom meer dan tien keer zo duur maakt als normaal. Alleen als alle nutsbedrijven het ermee eens zijn, kan een bedrijf de extra stroom tegen het normale lage tarief kopen.

'Maar die regel is nooit bedoeld voor de situatie waar wij nu in zitten', zegt Ten Berge licht opgewonden. 'Die was bedoeld voor noodsituaties die zeer kort duurden en waarvoor anderen hun machines stil moesten leggen.' Bovendien, zo vervolgt hij, heeft Eneco eind 1998 nog wel extra stroom mogen kopen voor de normale lage prijs, zonder dat er een haan naar kraaide.

Ten Berge stelt niet te begrijpen waarom Nuon en Essent nu wel dwarsliggen, maar constateert dat de twee grootste energieleveranciers de inkoopkant van de markt verstoren. Tenslotte drijft hun gedrag ook de stroomprijzen op de vrije markt op, stelt Ten Berge.

Als Eneco de extreem hoge prijs voor de extra stroom van de Nederlandse stroomproducenten niet kan betalen, is het namelijk aangewezen op de vorig jaar opgerichte stroombeurs APX. Doordat de stroomproducenten daar zelf geen stroom mogen verkopen - ook dat is een onderdeel van de bewuste afspraken van vier jaar geleden - ontstaat er schaarste, waardoor de prijzen stijgen.

Het absurde is nu, zo betoogt Ten Berge, dat de stroomproducenten meer dan voldoende capaciteit hebben om in de vraag te voorzien. Als Eneco hun stroom niet kan kopen omdat Nuon en Essent niet instemmen met de lagere prijs, zullen de stroomopwekkers hun centrales deels moeten stilleggen.

'Er ontstaat een schijnbaar tekort aan elektriciteit op de markt terwijl de centrales moeten worden stilgelegd omdat die het zelf niet kunnen verkopen.' Volgens Ten Berge passen de afspraken van vier jaar geleden niet meer in deze tijd. Toen was niet voorzien dat de stroommarkt zich zo snel zou ontwikkelen.

Volgend jaar lopen de afspraken van de elektriciteitsbedrijven af en mag iedereen alle stroom die hij wil kopen en verkopen op de vrije markt. Ten Berge: 'Dan kan niemand meer volhouden dat overheidsbedrijven geen posities mogen innemen.'

Ook hij denkt dat het beter zou zijn als de liberalisering van de markt samenvalt met de privatisering van nutsbedrijven. Nu wekken de verhalen over een mogelijke strop onnodige onrust onder de aandeelhouders, gemeenten in Zuid-Holland en de provincie zelf. 'De liberalisering is moeilijk te timen, maar idealiter zou het hand in hand moeten gaan met privatisering.'

Toch noemt Ten Berge het soort problemen waar hij nu mee zit normaal. Die horen bij de liberalisering. 'De overgang van een nutssector naar een liberale markt gaat nu eenmaal gepaard met schokken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.