Analyse

'Pensioenfonds moet uit olie en gas'

Beleggen in fossiele brandstofwinning riskant en onethisch

De kritiek op grote pensioenfondsen zwelt aan vanwege hun beleggingen in niet-duurzame energie bedrijven. Niet alleen omdat dat niet deugt, ook om het risico van dalende beleggingsopbrengsten.

Het San Andres-olieveld, Hockley County, Texas, vanuit de lucht. De witte blokjes zijn ja-knikkers, de strepen de wegen erheen. Foto Google Earth

Grote pensioenfondsen moeten hun aandelen in olie-, gas- en kolenbedrijven zo snel mogelijk van de hand doen. Niet alleen om hen te dwingen om te schakelen naar duurzame energie, maar ook omdat de waarde van hun aandelen zal kelderen zodra er serieuze maatregelen tegen klimaatopwarming worden genomen.

Zo luidt de oproep aan pensioenfonds ABP van een groepje hoogleraren, docenten en andere keurige actievoerders die hun pensioen bij het grootste pensioenfonds hebben ondergebracht. Los van de vraag of beleggingen in olie-, gas- en kolenbedrijven wel ethisch zijn, moet hun geld niet zijn verdwenen zodra zij er van willen gaan genieten, betogen ze in een petitie die dinsdagavond aan het ABP wordt aangeboden.

Pensioenfondsen

'In Nederland speelt deze discussie nog niet zo sterk, maar in andere landen wordt al langer de vraag gesteld of investeringen in fossiele bedrijven niet snel in waarde zullen dalen', zegt econoom prof.dr. Bert Scholtens, hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen en gespecialiseerd in duurzaam beleggen van financiële instellingen als pensioenfondsen. De discussie richt zich vooral op pensioenfondsen omdat die het meeste publieke geld in de fossiele bedrijven beheren.

Pensioenfondsen, verzekeraars en banken hebben voor ruim 25 miljard euro uitstaan bij olie-, gas- en kolenbedrijven, berekende De Nederlandsche Bank vorig jaar op verzoek van de Tweede Kamer. Voor pensioenfondsen zou het gaan om 3 procent van het belegde vermogen.

In werkelijkheid is het méér, zegt echter de grootste pensioenbeheerder APG. Zij schat haar aandeel in energiebeleggingen op ruim 30 miljard. Dat geld zit olie-, gas- en mijnbouw, dienstverleners aan energiebedrijven, transport en energie-infrastructuur. Het gaat om bijna tien procent van het belegde kapitaal. In duurzame energie zit nog geen half procent.

Koolstof-bubble

De Nederlandse beweging die deze verhouding wil omgooien, is nog jong. Dat geldt ook voor de angst dat de koolstof-'bubble' op barsten zou staan omdat bedrijven als Shell en Exxon spoedig te horen krijgen dat ze hun olie in de grond moeten laten zitten. Of dat zal gebeuren, is natuurlijk zeer de vraag, zegt Scholtens. 'Die redenering gaat alleen op als overheden echt strenge maatregelen gaan afdwingen om de opwarming van de aarde te beperken tot twee graden. Ik ben van nature geen pessimist, maar dat zie ik nog niet gebeuren.'

Actievoeren tegen pensioenfondsen is niet makkelijk, erkent Fieke van der Lecq, deeltijdhoogleraar Pensioenmarkten in een door APG betaalde leerstoel aan de Erasmus School of Economics, en kroonlid van de Sociaal Economische Raad. Overstappen naar een ander fonds is meestal onmogelijk omdat die keuze in veel cao's is vastgelegd. Een nieuw en volledig duurzaam fonds oprichten is vaak praktisch niet haalbaar.

'Stemmen met de voeten is moeilijk. Mensen hebben geen keuze, maar wel een stem', zegt ze. Vooral via maatschappelijke partners als vakbonden, die in het bestuur van de fondsen zitten en waarnaar wel degelijk wordt geluisterd, is haar ervaring. Dat beïnvloedt het uitsluitingsbeleid van ongewenste beleggingen, zoals in de wapenindustrie. 'Maar onderschat niet hoe lastig dat kan zijn. Het ABP belegde bijvoorbeeld ook de pensioenen van de Nederlandse militairen, die zich helemaal niet herkenden in de kritiek op de wapenindustrie.'

Kleine start-ups

Pensioenfondsen worden op allerlei maatschappelijke problemen aangesproken, variërend van sociale woningbouw tot de financiering van kleine start-ups, zegt hoogleraar Scholtens. 'Duurzaam beleggen is wel iets anders. De fondsen zien zelf in dat investeringen in controversiële bedrijven extra risico's opleveren. De meeste hebben principes voor verantwoord investeren onderschreven die door de VN zijn opgesteld. Daarover moeten ze rekenschap afleggen.'

Bedrijven als Shell en Exxon kun je controversieel noemen, vindt hij. Ze verdienen hun geld met fossiele energie die het klimaatprobleem veroorzaakt. Desinvesteren kan effectief zijn. 'Dat is in de Verenigde Staten bewezen met de tabaksindustrie en gokbedrijven waarin veel Amerikaanse fondsen niet meer beleggen. De vermogenskosten voor die sector worden fors hoger. Maar dat werkt pas als het vrij massaal gebeurt.'

Sommige bedrijven zijn hardhorend, zegt Giuseppe van der Helm, directeur van Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO). Dat geldt voor Shell 'dat een enorme researchafdeling heeft maar weigert die in te zetten voor duurzame energie'. 'Ze verdommen het gewoon. Shell is een voorbeeld van een bedrijf dat slecht luistert.'

Niet negeren

Pensioenfondsen kunnen dat niet negeren, zegt hij. Ook zij kunnen ter verantwoording worden geroepen. 'Zoals via class actions; juridische procedures waarin schadevergoeding wordt geëist met als argument: je wist dat deze beleggingen minder waard zouden worden. Dat beweerde niet alleen Greenpeace, maar volgde ook uit informatie van IMF en Wereldbank. Dus had je moeten handelen.'

Bij de VBDO zijn tientallen financiële instellingen aangesloten, waaronder Aegon, BinckBank, Deltalloyd, Rabobank, ING, HSBC en Achmea. Houden zij wel rekening met deze informatie en investeren ze dus niet meer in fossiel? 'Welnee, integendeel!', zegt Van der Helm. 'Een groot deel van de institutionele beleggers vindt dat beperking van het beleggingsuniversum ten koste gaat van het financiële rendement en investeert nog steeds in fossiele energie.'

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.