#MeToo op de werkvloer: 'Een zakenlunch of drankje aan de bar durven mannen bijna niet meer aan'

Bedrijven zijn wakker geschud, maar #MeToo blijft lastig bespreekbaar

Mannen die vrouwen krampachtig mijden, vrouwen die daardoor worden buitengesloten: is dat het effect van #MeToo op het werk? Seksueel grensoverschrijdend gedrag blijkt nog niet overal bespreekbaar.

Mannen en vrouwen op de werkvloer. Foto thinkstock

'Maken de schandalen over seksueel grensoverschrijdend gedrag mannen bang voor vrouwen op het werk?' Het Amerikaanse persbureau Associated Press zette deze vraag half december boven een artikel. 'Mannen zijn voorzichtiger en formeler geworden in hun omgang met vrouwelijke collega's of klanten', vertelde een horeca-ondernemer in Miami. 'Een zakenlunch of een drankje aan de bar durven ze bijna niet meer aan.'

Aanleiding was een hartekreet van Facebook-topvrouw Sheryl Sandberg. Zij zei te merken dat de #MeToo-schandalen veel mannen nerveus maken. Om problemen te voorkomen zouden ze een-op-eencontact met vrouwelijke collega's zijn gaan mijden. Die ontwijkende reactie zou weleens negatief kunnen uitpakken voor de carrièrekansen van vrouwen, schreef Sandberg op haar Facebook-pagina. 'Laten we voorkomen dat vrouwen worden buitengesloten.'

Hand op de schouder

Dat laatste zal in Nederland niet snel gebeuren, denkt Vreneli Stadelmaier, carrièrecoach voor vrouwen en schrijfster, onder meer van het boek F*ck die onzekerheid (2014). 'Maar ik zie wel dat mannen verkrampen. Zelfs mijn echtgenoot past meer op. Hij was altijd heel aanrakerig bij iedereen: jong, oud, man of vrouw. Maar hij is wel de baas van een bedrijf. Hij vraagt zich nu af of hij nog wel een hand op de schouder van een vrouwelijke collega kan leggen. Het was zelfs zo erg dat hij een nieuwe werkneemster bijna niet durfde te vertellen dat ze een leuke trui aanhad.'

Dat is ook weer niet de bedoeling van alle discussies over ongewenst gedrag, zegt Stadelmaier. 'De Amerikaanse feminist Jessica Valenti kan wel roepen: net goed, nu voelen mannen ook eens hoe het is om in een onveilige situatie te verkeren, maar ik gun iedereen prettig werk in een ontspannen sfeer. Met elkaar zullen we de sensitiviteit moeten ontwikkelen om te weten wat wel en niet toelaatbaar is. Dat kan alleen als we dit onderwerp bespreekbaar maken.'

Vorig jaar probeerde een van haar cliënten dat. Zij werkte als enige vrouw bij een mannenbedrijf waar opeens een poster van een naakte pin-up aan de muur hing.

'Die vrouw keek over haar computer recht in het kruis van een blondine', zegt Stadelmaier. Ze maakte bezwaar, maar ze moest zich niet aanstellen, zei de chef. 'Hij hing er nog een pornoplaat naast.' De situatie werd zo onwerkbaar dat de vrouw is ontslagen. 'Je zou zo'n bedrijf op de sociale media aan de schandpaal moeten nagelen', zegt Vreneli Stadelmaier strijdlustig.

Het blijkt niet eenvoudig om Nederlandse ondernemingen aan het spreken te krijgen over het effect van #MeToo. De ene na de andere woordvoerder belooft snel te reageren, maar komt dagen later met de mededeling: geen commentaar. '#MeToo is een eng onderwerp', zegt een persvoorlichter. 'Wij spreken ons daar niet over uit. Nee, ook niet anoniem.' Een trainingsinstituut waar veel managers komen, wil evenmin vertellen of het daar ter sprake komt.

Klokkenluidersregeling

Het Martini Ziekenhuis in Groningen stuurt wel een reactie. 'Medewerkers in de gezondheidszorg krijgen vaker met intimidatie en agressie te maken dan de doorsneewerknemer', schrijft directeur personeel en organisatie Sjoerd van der Zee. 'Uiteraard wordt naar aanleiding van de maatschappelijke discussie ook over dit thema gesproken. Het is onze verantwoordelijkheid een veilige werkomgeving te bieden. Daarom hebben we nogmaals goed gekeken naar alle mogelijkheden die we hebben in het geval van een #MeToo-situatie.'

Het ziekenhuis doelt op een klokkenluidersregeling, een vertrouwenspersoon en een gedragscode voor de ruim 2.100 medewerkers. In trainingen leren leidinggevenden hoe ze in gesprek blijven over professioneel gedrag. Van der Zee heeft niet het idee dat mannelijke medewerkers met een boog om hun vrouwelijke collega's heenlopen.

Logisch dat de meeste bedrijven liever geen reactie geven, zegt Peter Fijbes, organisatieadviseur en schrijver van het boek Angstcultuur (2017). 'Erover praten kan de indruk wekken dat er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag. In elk bedrijf is dit een punt van discussie, maar dat durft het niet toe te geven.'

Binnenskamers nemen organisaties het onderwerp wel serieus, merkt hij. 'Ze zijn door #MeToo wakker geschud.' Van multinationals tot kleine non-profit-instellingen, veel vaker dan vorig jaar vragen ze een training bij hem aan. Fijbes was in november een van de sprekers op een congres van de Vereniging van Vertrouwenspersonen. De organisatoren verwachtten 30 deelnemers voor zijn twee workshops over grensoverschrijdend gedrag, het werden er 150.

Volgens Peter Fijbes is het zo gek nog niet wat Sheryl Sandberg schreef: er is wel degelijk kans dat vrouwen zich buitengesloten voelen op hun werk. 'Mannen kunnen zo bang zijn de verkeerde indruk te wekken dat ze heel rigoureus reageren: dan maar ver bij vrouwen uit de buurt blijven. Collega's kunnen een uitnodiging om mee een biertje te drinken al verkeerd uitleggen.'

Het onbespreekbare

Zijn tip aan werkgevers: maak het onbespreekbare bespreekbaar. 'Grijp niet meteen te hoog, laat medewerkers wennen door het eerst te hebben over hun samenwerking of manier van communiceren. Wat ervaren ze als prettig of onprettig gedrag op de werkvloer? De kunst is het over grensoverschrijdend gedrag te hebben als er nog geen crisis is. Zorg wel dat er een goede klokkenluidersregeling, een vertrouwenspersoon en een gedragscode zijn. Door escalatie te voorkomen, hoef je later minder brandjes te blussen.'


In actie tegen ongewenst gedrag

Bedrijven en instellingen kunnen in 2018 advies vragen van het Actieteam goed en gezond werken. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en opleidingsinstituut Schouten & Nelissen willen hiermee de werkstress en ongewenst gedrag op de werkvloer aanpakken. Volgens een woordvoerster van het departement kunnen sectoren zoals het onderwijs, de horeca, de zorg en de industrie het team uitnodigen. Binnen een half jaar gaat het met vertegenwoordigers van de organisaties een diagnose stellen en veranderingen op gang brengen.

Ieder jaar hebben 134 duizend werknemers te maken met ongewenste seksuele aandacht van collega's of leidinggevenden. Vrouwen worden hiermee vier keer vaker geconfronteerd dan mannen, blijkt uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2016.