Voorpublicatie

'Je graaft een gat, flikkert een zak geld erin en klaar is Klara'

Georganiseerde misdaad: de taaie strijd tegen de ondermijning

Oprichter Klaas Otto van motorclub No Surrender wordt verdacht van het beramen van een moordaanslag op officier van justitie Greetje Bos. Pieter Tops en Jan Tromp hadden begin dit jaar een interview met deze officier van justitie. Lees dat hier terug.

Greetje Bos: 'Ik ben ontiegelijk gedreven. Maar ook ik denk soms: neem ze van me weg, al die slepende dossiers.' Foto Mike Roelofs

Criminelen weten verbijsterend veel burgers en ondernemers voor hun karretje te spannen, zegt de officier van justitie. Zij mag dan weer niet anderen inschakelen: vanwege de privacy.

We hebben het met de officier van justitie over de 800 miljoen van Tilburg. Het is de jaarlijkse omzet van de hennepkweek in de vijfde stad van het land. Wij vinden het een astronomisch bedrag. Zij, de officier ziet het een slagje anders: 'Ik vind het een voorzichtige schatting. Wij komen tegenwoordig bedragen tegen die het bevattingsvermogen ver te boven gaan.'

Professioneel witwassen

Ze wil ter illustratie wel een sterk verhaal vertellen - 'de zaak is toch afgedaan, ik kan er vrij over praten'. Het speelde in Capelle aan den IJssel, in een onopvallende loods. Vanuit Amerika had het Openbaar Ministerie globale informatie ontvangen over een organisatie, ergens in Nederland, waar je grote sommen geld kon laten witwassen. Al rechercherend kwam de politie uit bij het bedrijfspand in Capelle. 'Daar zijn we die jongens gaan afleggen', zegt ze. Afleggen? 'Observeren. Het viel al meteen op dat de auto's die er kwamen allemaal naar binnen reden om een tijdje later weer te vertrekken.'

We hebben mr. Greetje Bos (45) opgezocht in haar kantoor in Breda, omdat ons verteld was dat ze alles weet van financiële malversatie. Wij wilden weten hoeveel ondergronds crimineel geld er is in Nederland en hoe zich dit naar boven vecht in de witte wereld en waar het in de tussentijd bivakkeert. Allemaal vragen waarop de officier van justitie voor het landelijk parket ook zelf dolgraag het antwoord zou willen weten. 'Maar zie het maar te vinden. Dat is altijd mijn enorme uitdaging.'

Politie en justitie besloten tot een inval in de loods in Capelle. 'Tot onze verbijstering', vertelt Bos, 'troffen onze jongens een volkomen professioneel geldinstituut aan. Er waren twee gecapitonneerde kluizen in die loods waarin telmachines stonden. Ik ken telmachines; geavanceerder dan deze had ik ze nooit eerder gezien. Het waren machines die sorteerden naar coupures en valuta en bovendien de valse eruit gooiden.'

De achterkant van Nederland

Zaterdag verschijnt bij uitgeverij Balans 'De achterkant van Nederland - Hoe onder- en bovenwereld verstrengeld raken', van Pieter Tops, hoogleraar bestuurskunde en Jan Tromp, journalist (€19,90).

Over geïntimideerde en bedreigde bestuurders, de ondermijning van de rechtsstaat en de overheid die overwegend het nakijken heeft.

Deze voorpublicatie is het eerste deel van een tweeluik. Volgende week: de weerbare onderklasse.

De valse wat? 'De valse biljetten. Die zitten er bijna altijd bij. Grappig is dat. Drie auto's hebben we op die dag aangehouden. Auto's van gewone burgers die voor opdrachtgevers tassen met geld kwamen brengen. Aan het eind van de dag hadden we een geldwaarde in beslag genomen van bijna 3 miljoen euro. Fantastisch vonden we het. Eén keer eerder heb ik 4,5 miljoen binnengehaald, dat is mijn grootste vangst geweest. Maar die 3 miljoen was ook geweldig.'

Ze zit veertien jaar in het vak en de gedrevenheid spat eraf. Eerst heeft ze zeven jaar moord- en doodslag gedaan in Rotterdam en daarna is ze als officier van justitie overgestapt op financiële transacties. Een fascinerende wereld. Vooral in Brabant, waar ze nu is gestationeerd. Niet dat in Rotterdam lulligheid troef was, denk dat alsjeblieft niet. Maar het verbleekt gewoon bij wat haar in Brabant onder ogen komt. 'Ik ben geschrokken', zegt ze. 'Ik vind het hier in Brabant een soort sodom en gomorra, als ik het heel eerlijk moet zeggen. De diepte en de breedte van de vermenging tussen onder- en bovenwereld is in Brabant wel heel fors.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Moordaanslag

Klaas Otto, de oprichter van motorclub No Surrender, wordt verdacht van het beramen van een moordaanslag op officier van justitie Greetje Bos. Lees hier het nieuwsbericht.

Bos: 'Ik vind het hier in Brabant een soort sodom en gomorra, als ik het heel eerlijk moet zeggen. De diepte en de breedte van de vermenging tussen onder- en bovenwereld is in Brabant wel heel fors.' Foto Mike Roelofs

'Contant driven'

Het verhaal over Capelle is nog niet af. Haar 'jongens en meisjes' zochten verder en vonden een boekhouding. Die is ontcijferd en vervolgens bleek dat in de zeven voorafgaande maanden 'een astronomisch hoog bedrag van een kwart miljard' door de geldmachines was gegaan.

De huurder van de loods, de man die de geldcentrale leidde heeft 2 jaar cel gekregen. Met de koeriers sloot Justitie een transactie.

Maar van wie was het geld? 'Ik weet het niet', zegt ze. 'Ik weet het echt niet. Maar het maakt duidelijk hoezeer de wereld van de criminaliteit 'contant driven' is. Het klinkt als heel veel, elk jaar 800 miljoen, alleen in Tilburg, alleen in de hennep. Maar als in één geldcentrale in betrekkelijk korte tijd al een gruwelijke 0,25 miljard omgaat, is 800 miljoen een magere schatting, denk ik.'

Een kilo cocaïne doet tussen de 32- en 35 duizend euro op de Nederlandse markt. In Australië wordt voor een kilo grif 75 duizend betaald. Een partij van 1.000 kilo is heel gewoon in de Rotterdamse haven. Dan hebben we het dus over een straatwaarde van 35 miljoen. Uit te keren in bankbiljetten.

Hawala: ondergronds bankieren

Er bestaat een rapport van Europol uit 2015 dat als titel draagt Why is cash still king? Het maakt duidelijk dat in de georganiseerde misdaad cash geld nog altijd de voorkeur heeft.

In de bovengrondse economie betalen steeds minder consumenten grote aankopen met contant geld. De bankpas is veiliger en sneller. En toch is de vraag in Europa naar eurobiljetten van 500 niet afgenomen. Rara, hoe kan dat? Deels, zegt het rapport van Europol, komt het doordat rijke mensen geld thuis oppotten, in grote coupures, nu de economie onzeker blijft en de rentevergoeding van banken minimaal is. Maar voor een belangrijk deel is de overvloed aan 500-eurobiljetten toe te schrijven aan betalingen en ontvangsten tussen criminele organisaties.

Is het in Nederland makkelijk om geld te verduisteren? 'Extreem makkelijk', luidt prompt de reactie van de officier van justitie. 'Je graaft ergens een gat, flikkert een zak met geld erin en klaar is Klara. Wij denken dat het heel veel gebeurt.'

Als een crimineel met een wijde boog om de bank heen loopt, als hij de poet niet in een kuil in het bos wil verbergen, als hij de brave buurman niet vertrouwt, als de spouwmuren al vol zitten en als je ligt te woelen in je ledikant bij de gedachte dat er 2 miljoen naast je in de la van het nachtkastje ligt te broeien, dan is er hawala. Het is Indiaas. Het betekent ondergronds bankieren. In India bestaat het al eeuwen, een informeel betalingssysteem waarbij geld via tussenpersonen rouleert tussen vrienden en familieleden.

Foto epa

Drugscriminelen gebruiken meelopers van een bijzondere soort als bankier, als tijdelijk beheerder van hun overvloed aan contanten. Het moeten lui zijn op wie ze kunnen bouwen, mensen dus die zelf geen al te hoge ambities koesteren op het pad van list en bedrog. Het moeten figuren zijn die kunnen zwijgen als onverhoopt bij een lullige verkeerscontrole de dienstdoende agent een kijkje neemt in de boodschappentassen op de achterbank. Het moeten bij voorkeur ook lieden zijn zonder strafblad. Dan liggen ze buiten het directe schootsveld van politie en justitie en is veilige berging min of meer verzekerd.

Eigenlijk hebben we het bij hawala over betrekkelijk onopvallende mensen met een eerzaam en sociaal beroep. Noem eens wat, een jonge voetbaltrainer bijvoorbeeld die clinics verzorgt op scholen en buurtpleinen. Aardige gozer, niks mis mee.

In de zomer van 2014 werd in Utrecht zo'n jonge trainer betrapt. In twee weken tijd zou hij bij elkaar 12 miljoen hebben bezorgd en opgehaald. In zijn Volkswagen Jetta vond de politie een half miljoen aan bankbiljetten, in een kluis bij hem thuis 2,5 miljoen. Hij noemde zich 'een loopjongen' die 'een vakantiebaantje' deed. In opdracht van wie? Hij weigerde namen te noemen. Verstandig, oordeelde zijn advocaat. Zou hij wel praten, het zou niet goed met hem aflopen, vermoedt de officier. Hij zou 'een lel van een probleem' hebben gehad. 'Het zou niet gezond voor hem zijn.'

Verstrengeling

Witwaspraktijken maken heel goed zichtbaar hoever onder- en bovenwereld in elkaar verstrengeld zijn geraakt. Boven het maaiveld krioelt het van de meelopers, kleine scharrelaars en onverschillige ondernemers die zich beschikbaar houden voor hand- en spandiensten.

De officier van justitie noemt het 'schokkend'. Ze had niet gedacht dat autoverhuurders, beheerders van jachthavens, vastgoedondernemers en nog enkele handenvol beroepsbeoefenaren zich zo lijdzaam voor de kar van de crimineel laten spannen en als de ballon dan knapt en het spel uit is, vasthoudend vroom verzekeren dat ze van de prins geen kwaad wisten.

Tegelijk heeft ze oog voor de psychologie van het geval. Je tuint erin, als meeloper. Het is vaak een kleine gunst die gevraagd wordt. En het is maar geld. En je voelt je niet vrij als winkelier vragen te stellen als die Rolex Daytona van 20 mille in coupures van 500 cash wordt afgetikt. Het is jouw zaak toch niet? 'Een eerste stap op het hellende vlak is heel eenvoudig gezet', weet ze.

Foto anp

Overal gist het. Ook op plekken waar je het niet zo gauw zou verwachten. Het sijpelt door. Iedereen kan het tegenkomen; komt het tegen. Een vriendin van haar was mondhygiëniste, ergens in de provincie. Die vertelde haar dat een aantal klanten altijd om de duurste behandelingen vraagt. En standaard met contant geld betaalt.

'Er is een grote groep burgers die feitelijk meedoet. Ze faciliteren de boeven.'

Wat kan ze eraan doen? Het antwoord komt in wel twee of drie lagen. Eerst zegt ze: 'Betrekkelijk weinig.' Hoe ongelukkig maakt dat? 'Niet ongelukkig. Ik haal bevrediging uit de kleine successen.'

Dan komt toch de frustratie: 'Ik stel wel vast dat mijn middelen beperkt zijn door ontwikkelingen in de rechtsstaat. Efficiency, doelgerichtheid is het stiefkind geworden van het strafrecht.' Advocaten vluchten voortdurend in procedures. Vertraging van de procesgang is naar haar ervaring een doel op zichzelf geworden voor verdachten en hun verdediging.

Bos: 'Er zit een psychologische component in zo'n procesgang. Weet je hoeveel uithoudingsvermogen je moet hebben om jarenlang met een strafzaak bezig te zijn? Ik heb toevallig gigantisch veel uithoudingsvermogen en ik ben ontiegelijk gedreven. Maar ook ik denk op een gegeven moment: in godsnaam, neem ze van me weg, al die slepende dossiers, ik word er gek van. Ja, dat denk ik soms. Geloof me, het speelt een belangrijke rol. Kijk maar naar al die zaken die bij de aanhouding nog zo veelbelovend waren en die na zes jaar, bij de laatste uitspraak, verschrompeld zijn.'

Logistieke nachtmerrie

In de bestrijding van ondermijning vertrouwen steeds meer bestuurders op andere sancties dan die van het strafrecht. Sluit het pand, neem dure auto's in beslag, trek een vergunning in en vooral: stuur de fiscus erop af en grijp de crimineel op zijn gevoeligste plek: zijn portemonnee.

Ze veert op: 'En daar hebben ze gelijk in, daar hebben ze gewoon gelijk in. Een strafproces is een logistieke nachtmerrie geworden, vooral als er meerdere verdachten zijn.'

Maar een gevangenisstraf, werpen wij tegen, is - veel meer dan een naheffing van de Belastingdienst - ook een soort morele markering van fout gedrag. Als burgers in de krant lezen dat een schikking is getroffen, is de reactie al gauw: die boef komt er weer eens mooi van af. Bestrijd je ondermijning op deze manier niet met ondermijning van het rechtsgevoel?

'Dat snap ik. En die functie van morele markering heeft het strafrecht ook.' En toch, ze komt erop terug, de verdediging beschikt over tal van middelen om een efficiënte rechtsgang te frustreren; als magistraat zijn haar mogelijkheden beperkt. Ze zegt: 'Mijn vraag luidt dan: waar is nog het evenwicht tussen de partijen in het strafproces? Ik kan niet heel erg positief zijn over de impact van het strafrecht.'

Bos aan het werk voor het Landelijk Parket. Foto Mike Roelofs

Ze is sterk geporteerd voor samenwerking tussen instanties. Aanvallen over een breed front en die instantie naar voren schuiven die in de gegeven situatie het meest kan bereiken. Het Openbaar Ministerie kampt wel met een structureel probleem, moet haar van het hart. Men kan maar in beperkte mate informatie delen met de andere partijen als gemeentebesturen en woningcorporaties. Het is de privacywetgeving die ze als een horreur ervaart. Al te vaak beschikt ze over persoonsgegevens die voor andere instanties van belang zijn, maar die ze niet mag doorgeven. Er staan wetten in de weg.

Ze zegt: 'Ik ben continu de mist in gegaan met die privacyregels.' Tegenwoordig zit bij ieder parket een privacyfunctionaris die moet aangeven welke informatie onder welke voorwaarden gedeeld mag worden. En vooral: welke informatie niet.

Ze zucht: 'Ik kan me goed voorstellen dat gemeentebestuurders tegen ons zeggen: jullie zijn eikels. Ik zeg dan: sorry, maar we mogen gewoon niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.