INTERVIEW

'Deeleconomie is speelterrein van almachtige platforms'

Hoogleraar van Boston College

De zo geprezen deeleconomie is verworden tot het speelterrein van enkele almachtige platforms die steeds meer rekenen voor hun diensten, zegt de hoogleraar van Boston College.

Een bus 'verkleed' als konijn maakt in 2013 reclame voor Taskrabbit, de website voor het plaatsen en aanbieden van klussen. Wie op de site meerdere keren een klus weigert, 'wordt er vanaf gegooid', aldus Juliet Schor. Foto Twitter

Je kunt er in een handomdraai geld mee verdienen, het is beter voor het milieu en het is nog eens gezellig ook. Volgens de voorstanders van de deeleconomie kunnen de voordelen van het online delen van logeerkamers, auto's en kookkunsten niet op. Maar kom daar niet mee aanzetten bij de Amerikaanse hoogleraar sociologie en economie Juliet Schor, in Nederland vanwege een congres over de deeleconomie. Schor onderzocht de laatste vier jaar meerdere deelinitiatieven, waaronder Airbnb, en prikt de mythen rond de deeleconomie door. 'Het zijn uiteindelijk vooral de bedrijven en hun investeerders die profiteren.'

Wat is het probleem?

'De deeleconomie heeft de potentie om de voordelen van goederen en opbrengsten eerlijker te verdelen, het milieu minder te belasten en mensen met elkaar in contact te brengen. Maar zodra grote bedrijven de platformen voor de deeleconomie gaan domineren, en dat is nu gaande, slokken zij een groot deel van de winst op en dicteren ze alle voorwaarden.

'Neem TaskRabbit, een onlinemarktplaats in de VS waarop mensen zich aanbieden voor het uitvoeren van allerlei klussen, zoals het in elkaar zetten van meubels. Toen dat platform in 2008 begon, konden klussers er makkelijk 20 tot 25 dollar (18-22 euro) per uur verdienen. Door bemoeienis van het platform zijn de verdiensten gezakt tot net boven het minimumloon en soms ver daaronder. Het platform pakt 20 procent van de omzet en wie meerdere keren weigert opdrachten aan te nemen, wordt ervanaf gegooid.

'Zo gaat het vaak. Zodra deeleconomiesites voor diensten beginnen te groeien en bekender worden onder het grote publiek, verslechteren de arbeidsvoorwaarden.'

Juliet Schor (59). Foto Sanne De Wilde

Wie is Juliet Schor?

Juliet Schor (59) is hoogleraar sociologie aan Boston College. Ze gaf jarenlang les op de economische faculteit van Harvard University. Ook schreef ze de bestseller The overworked American, waarin ze uitlegt waarom Amerikanen tegen alle verwachtingen in de laatste jaren meer zijn gaan werken. De laatste vier jaar houdt ze zich met hulp van een team onderzoekers bezig met de deeleconomie, een fenomeen waar vanwege z'n nieuwigheid relatief weinig onderzoek naar gedaan is.

Je zou denken dat meer gebruikers en dus meer klanten, juist gunstig is?

'Het heeft te maken met de investeerders achter dit soort bedrijven. Zodra durfkapitalisten in deeleconomie-initiatieven stappen, verandert de dynamiek van het platform. Deze investeerders sturen aan op snelle groei. Je ziet het nu ook gebeuren bij Uber, dat probeert een zo groot mogelijk marktaandeel te halen door te stunten met lage prijzen. Als zo'n platform de markt eenmaal domineert, gaan die tarieven flink omhoog.

'De slogan van Google, een van de grootste investeerders van Uber, is: don't be evil. Uber schendt dat motto als je het mij vraagt. Het verleidt taxichauffeurs om voor ze te gaan rijden door ze een inkomstenberekening voor te houden, maar vervolgens de tarieven steeds verder te verlagen. Tegelijkertijd experimenteert Uber in de VS met een verhoogde commissie tot wel 30 procent per rit. Sommige bestuurders hebben een lening genomen om een auto te kopen, die komen hierdoor in de problemen.'

Aan de andere kant: gebruikers van Airbnb kunnen er leuk aan verdienen.

'Dat klopt. Wie een mooi huis heeft, kan het voor veel geld verhuren. De deeleconomie kan ongelijkheid op twee manieren vergroten. Ten eerste zijn het de durfinvesteerders die er goed aan verdienen. Daarnaast profiteren voornamelijk mensen die het al goed voor elkaar hebben. Uit mijn onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat mensen met een redelijk baan en een mooie woning het meest succes hebben op de deelplatforms. Voor hen is het verhuren van hun auto of logeerkamer een aanvulling op het eigen inkomen. Tegelijkertijd worstelen mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt om rond te komen binnen diezelfde deeleconomie.'

Is dat de schuld van bedrijven als Airbnb en Uber? Zij brengen alleen vraag en aanbod bij elkaar.

'In de begindagen van de deeleconomie was het verhaal dat de platformen de tussenpersoon overbodig maakten. Vraag en aanbod werden direct bij elkaar gebracht, waardoor de opbrengsten eerlijker verdeeld zouden worden. Inmiddels zijn deze deelplatformen zelf de tussenpartij geworden. Zij bouwen aan hun merk en hun monopoliepositie en vragen een steeds hogere prijs voor hun diensten.

'Er zijn trouwens ook uitzonderingen. Neem bijvoorbeeld Etsy, waar gebruikers handgemaakte producten verkopen. De makers hoeven slechts 3 procent van hun verkoopprijs af te staan, dat is al jaren zo. Het kan dus ook anders.'

En hoe zit het met het met de milieuvoordelen?

'Airbnb publiceert weleens statistieken waaruit blijkt dat de ecologische voetafdruk van een Airbnb-overnachting kleiner is dan die van een hotelovernachting. Dat is waar, maar het geeft een beperkt beeld. Want wat doen mensen met het geld dat ze besparen door niet in een duur hotel te overnachten? Ze gaan vaker op reis. Dat kan het milieu niet ten goede komen. Het zelfde geldt voor autodelen. Mensen die eerder geen taxi konden veroorloven, kunnen nu wel een Uber-taxi betalen.

'Hoewel harde data nog ontbreken, lijkt het milieuargument niet op te gaan. Simpelweg omdat wanneer prijzen omlaag gaan - en dat is precies wat in de deeleconomie gebeurt - de vraag naar dat product toeneemt.'

Gebruikers van deelplatformen moeten zich volgens u beter organiseren om zich te kunnen wapenen tegen grote bedrijven. Hoe ziet u dat voor zich?

'Een oplossing zou zijn als aanbieders hun eigen platform oprichten. Dat zou ze een hoop geld besparen en meer vrijheid geven. Gemeenten kunnen ook websites bouwen waarop bijvoorbeeld zorgverleners hun diensten kunnen aanbieden. Tegelijkertijd moeten overheden beter reguleren. Die regels zullen per branche verschillen, maar ik zou zeggen: stel in elk geval eisen aan de veiligheid, verzekeringen en het minimuminkomen.'

Meer over