'De bestrijding van fraude bij faillissementen is te versnipperd'

Interview met emiritus hoogleraar faillissementsfraude Tineke Hilverda

Ze heeft niet met een gerust hart afscheid genomen als hoogleraar faillissementsfraude, zegt Tineke Hilverda. Want hoewel er veel is verbeterd, is de bestrijding nog steeds niet op een aanvaardbaar peil.

Een bij een onderzoek naar fraude in beslag genomen klassieke auto wordt afgevoerd Beeld Gerrit-Jan Ek

Een Brabantse potten- en pannenverkoper kreeg een spoedorder van 30 duizend euro. De klant leek in orde: een druk bedrijf uit Stompetoren met een professionele website en een AA-rating van de kredietbeoordelaar. Maar na levering van de keukenspullen bleef de betaling uit. De telefoon werd niet meer opgenomen. Toen een medewerker poolshoogte ging nemen in Stompetoren, bleek het bedrijf niet meer te bestaan. 30 duizend euro aan keukenspullen waren foetsie. En de AA-rating? Gebaseerd op een vervalste jaarrekening.

En wat te denken van de Arnhemse zakenman die een junkie betaalde om directeur te worden van zijn bv. Als de bv failliet zou gaan - wat prompt gebeurde - bleef de zakenman buiten schot bij zijn schuldeisers, terwijl bij de kersverse directeur niets te halen viel. Of neem de eigenaar van de Utrechtse scooterzaak die vlak voor zijn faillissement nog snel voor 127 duizend euro aan scooters, computers en rijplaten aan de boedel onttrok. Zijn veertig schuldeisers, die meer dan drie ton van hem tegoed hadden, konden fluiten naar hun geld.

Allemaal voorbeelden van faillissementsfraude, een van de grootste plagen van onze rechtsstaat. Jaarlijks gaan er tussen de zes- en twaalfduizend bedrijven failliet in Nederland. In bijna eenderde van de gevallen is sprake van fraude. 'In die faillissementen blijven 1,6 miljard euro aan schulden onbetaald, voor een belangrijk deel door fraude. En dan heb ik het alleen nog maar over de financiële schade, niet over de concurrentievervalsing en onnodige werkloosheid', zegt Tineke Hilverda (56), deze maand afgezwaaid als bijzonder hoogleraar faillissementsfraude aan de Radboud Universiteit. 'Om nog maar te zwijgen over het ontmoedigende effect op curatoren, handhavers en vooral de slachtoffers dat fraudeurs telkens weer wegkomen met hun streken.'

Als hoogleraar dompelde Hilverda zich zes jaar lang onder in de wereld van katvangers, flessentrekkers en plof-bv's. Sinds kort is ze weer fulltime senior raadsheer bij het gerechtshof Den Bosch. Na zes jaar voelde ze zich 'een repeterende grammofoonplaat', zo vaak had ze ministers, politiefunctionarissen, belastinginspecteurs en wie het maar horen wilde onder de neus gewreven dat Nederland te weinig doet tegen faillissementsfraude.

 Curatoren werken tientallen uren per zaak zonder vergoeding

De overheid moet meer geld beschikbaar stellen voor fraudeonderzoek bij faillissementen. Dat zegt Tineke Hilverda, bijzonder hoogleraar faillissementsfraude (Radboud Universiteit). Lees hier het nieuwsbericht.

Verbetering

Was ze zes jaar geleden nog een roepende in de woestijn, inmiddels is er veel verbeterd, haast ze zich te zeggen. De Belastingdienst verrichtte 'fantastisch' monnikenwerk door veertig veelplegersnetwerken met schulden van honderden miljoenen euro's in kaart te brengen. Er zijn drie wetten aangenomen om faillissementsfraude beter aan te pakken. In bijna heel Nederland houden de rechtbanken inmiddels fraudespreekuren, waar curatoren hun vermoedens van faillissementsfraude kunnen delen met een rechter-commissaris. Vanaf 1 juli krijgen curatoren de wettelijke taak om fraude te signaleren bij het afwikkelen van een faillissement. En dan was er nog de leidraad die Hilverda in opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie ontwikkelde om curatoren te helpen fraude op te sporen.

Maar het is niet genoeg, vindt Hilverda. 'Hoewel er flinke stappen zijn gemaakt, neem ik niet gerust afscheid als hoogleraar faillissementsfraude', sprak ze onlangs bij haar afscheid, met minister Blok (Veiligheid en Justitie) in het publiek. 'Er moet nog heel wat gebeuren voordat de bestrijding op een aanvaardbaar peil is gebracht.'

Tineke Hilverda Beeld Marcel van den Bergh

Zo is de pakkans bedroevend laag. Tot een paar jaar geleden gingen er voor elke gepakte faillissementsfraudeur naar schatting 49 vrijuit. De laatste jaren is de pakkans verbeterd, van 2 naar zeker 10 procent. Maar het blijft mager. 'De politie is belast met faillissementsfraudezaken onder de 100 duizend euro, dat is 80 procent van de gevallen. Maar de politie is helemaal niet ingericht op het opsporen van complexe financiële criminaliteit. Het is allemaal veel te versnipperd. De politie wil dat elke rechercheur op meerdere gebieden inzetbaar is, niet alleen op het gebied van faillissementsfraude, terwijl de inzet op dit terrein ook nog eens versplinterd is in vier organisatorische niveaus. Daardoor ontbreekt het aan specialistische kennis en heeft niemand overzicht.'

Als het al tot een veroordeling komt, is de uitkomst niet altijd bemoedigend. 'Vooral bij een beroepsfraudeur duurt het lang om een gerechtelijk onderzoek rond te krijgen. Er worden veel getuigen ondervraagd, soms uit het buitenland. Bij een veroordeling kan de fraudeur in hoger beroep, daarna in cassatie, dan ben je jaren verder. Ondertussen is het geld verdwenen en kan de fraudeur zijn gang blijven gaan. Je kunt wel een beroepsverbod opleggen, maar dat ontduiken ze door zich steeds achter een andere katvanger te verschuilen, tegenwoordig vaak uit het Oostblok.'

Curatoren

Het is goed dat nu expliciet in de wet staat dat curatoren fraude moeten bestrijden, maar dan moet de overheid wel boter bij de vis doen, vindt Hilverda. 'Als je wil dat curatoren de handschoen oppakken, moet je ze wel in staat stellen hun werk goed te doen. Curatoren worden betaald uit de failliete boedel, maar bij fraude is de boedel veelal leeg. Er is een voorschotregeling voor curatoren, maar daarin zitten te veel leemten.' Hilverda was in gesprek met minister Van der Steur om die leemten op te vullen, totdat hij aftrad om de Teevendeal. 'Een ongelooflijke aderlating, want ik vond een luisterend oor bij hem. Minister Blok past toch meer op de winkel.'

Het moeilijke is dat curatoren er bij steeds meer gevallen van faillissementsfraude niet aan te pas komen, omdat het technisch niet tot een faillissement komt, vertelt Hilverda. Je bent als fraudeur tegenwoordig bijna gek om je bv nog failliet te laten gaan, want dan krijg je een curator op je dak en komt de fraude misschien aan het licht. Liever ontbinden fraudeurs hun bedrijf, of ze laten hem gewoon leeg achter, waarna de Kamer van Koophandel het uiteindelijk zelf ontbindt. 'De Kamer van Koophandel ontbindt jaarlijks vierduizend rechtspersonen. Een groot deel daarvan is frauduleus.'

Anders dan bij gelegenheidsfraudeurs, die meestal nog wel wat traceerbaar vermogen of reputatie te verliezen hebben, zit de aanpak van beroepsfraudeurs niet in repressie, maar in preventie, zegt Hilverda. Daarvoor zullen instanties veel beter moeten samenwerken, in plaats van zich vooral op hun eigen belang te richten zoals nu. 'Ga nou eerst eens bij elkaar zitten met alle partijen die betrokken zijn bij de strijd tegen beroepsfraude - met Justitie, Financiën, Sociale Zaken, politie, de banken, verzekeraars, gemeenten, de Kamer van Koophandel, de Belastingdienst, het kadaster, MKB Nederland. En kijk dan: wie heeft welke informatie en wat mag worden gedeeld? Wat kunnen we daarmee nu al doen om fraude te voorkomen? Welke andere informatie en maatregelen zijn nodig? Beroepsfraudeurs veranderen voortdurend van modus operandi. Alleen als je informatie met elkaar deelt, kun je je hiertegen wapenen. Als iedereen achter zijn eigen hekje blijft hangen, wordt het niks.'

CV Tineke Hilverda

1960 geboren in Helmond

1985 afgestudeerd in Nederlands recht aan de Radboud Universiteit

1992 gepromoveerd op een proefschrift over faillissementsfraude

1993-2000 rechter bij de rechtbank Den Bosch

2000-2009 raadsheer gerechtshof Arnhem

2009-nu senior raadsheer gerechtshof Den Bosch

2011-2017: bijzonder hoogleraar faillissementsfraude Radboud Universiteit

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.