REPORTAGE

Wat hebben al die westerse mensen met het boeddhisme?

Internationaal boeddhistisch conclaaf India

Als één religie of filosofie tot de verbeelding spreekt van mensen op het spirituele pad, dan is het boeddhisme. Op een internationaal boeddhistisch conclaaf in India ontmoeten belangstellenden elkaar. Wat trekt al die westerse mensen aan?

Thaise monniken bidden rond de Dhamekh Stoepa in Sarnath. Foto Getty Images

Er trekt een vreemde sliert door het land van de Boeddha. In het van de hitte zinderende landschap onderscheiden we oranje monniken, bruine monniken, donkerrode monniken, langharige hippieboeddhisten, superfitte yogaleraressen, beroemde indologen, zenpsychiaters, spirituele touroperators en spirituele journalisten.

Ruim 270 pelgrims is deze kronkelende mensensliert lang. Allemaal werden ze door het Indiase ministerie van Toerisme uitgenodigd voor een boeddhistisch conclaaf dat zich afspeelt op cruciale plekken uit het leven van de Boeddha.

De pelgrims druipen vroeg in de ochtend al van het zweet. In Sarnath onderwees de net verlicht geraakte Boeddha 2500 jaar terug zijn Edele Waarheden over de oorzaken van lijden - lijden komt voort uit onwetendheid, ons ego is louter illusoir.

Het advies om een handdoek mee te nemen hebben we geheel ten onrechte als een grapje opgevat. De druipende oranje monniken uit Sri Lanka reciteren Boeddha's lessen in de spreektaal van twee millennia terug, het pali. De bruine zenmonniken uit Californië mediteren voor het van insecten sissende struikgewas. De kaalgeschoren nonnetjes uit Australië lopen met de klok mee om de formidabele stoepa die hier werd opgetrokken. De Duitse yogajournalist maakt aan een stuk door buigingen. De Deense babyboomboeddhist met paardenstaart houdt er geheel eigen riten op na.

Geen religie, leer of filosofie die in de 21ste eeuw in meer vormen tot ons komt dan het boeddhisme.

Onder de bodhiboom liggen tientallen meters aan tapijt. Foto Matthias Dikert

Land van de Boeddha

'Welkom in het Land van de Boeddha, Welkom in het Land van de Verlichting' staat boven een reusachtig podium in een kolossale aircokoude zaal in New Delhi. Buiten is het 38 graden, binnen 14. Wat er prima onder had kunnen staan: welkom in een India dat doorheeft met welke Indiase geneugten de wereld tegenwoordig haar voordeel doet.

Weinig politici met een beter gevoel voor imago dan de in 2014 aangetreden Indiase premier Modi. Dankzij hem kent de wereld nu een Internationale Yogadag. En yoga is niet het enige uit India waar iedereen mee aan de haal is gegaan.

Loop maar eens door een willekeurige westerse woonwijk: bijna alle huizen hebben een boeddha in de voortuin of de vensterbank. Zulke boeddhistische straten vind je tegenwoordig van Noorwegen tot Nieuw Zeeland.

De Indiase premier Modi tijdens de Internationale Yogadag. Foto reuters

Westerlingen

De Indiase minister van toerisme opent het Internationale Boeddhistische Conclaaf in de koude zaal onomwonden: 'Iedereen met interesse voor boeddhisme zou naar India moeten komen.'

Nergens is die interesse tegenwoordig zo groot als in West-Europa en Noord-Amerika. Wat hebben al die westerse mensen met het boeddhisme?

Dankzij India, Land der Boeddha, is zowel de oude als de nieuwe boeddhistische wereld in deze zaal vertegenwoordigd. Op dit conclaaf ontmoeten Aziaten die de Boeddha al heel lang kennen westerlingen die de Boeddha pas recent hebben ontdekt.

Gedelegeerden uit Thailand in New Delhi. Foto shedrub.org

'Incredible!ndia'

'Incredible!ndia' heet India in een nieuw ontworpen logo. In een grote hal staan bordjes met de namen van 39 oude én nieuwe boeddhistische landen waaruit gedelegeerden zijn ingevlogen. Bij de bordjes 'Sri Lanka', 'Thailand' en 'Cambodja', klassieke boeddhistische landen, ziet het oranje van de monniken. Het Westen heeft hier zijn eigen monniken, in bruine gewaden: bij het bordje 'USA' staat een heel Californisch klooster. Je hebt ook eenkoppige delegaties: Finland wordt vertegenwoordigd door een stille pensionado die een boeddhistisch retraitecentrum leidt, Noorwegen door een yogatherapeut, Slowakije door een reisagente in hotpants die de dresscode van dit boeddhistische conclaaf niet helemaal goed heeft gelezen.

Bij het bordje Netherlands mag ik plaatsnemen naast vier touroperators, twee van Indiase origine. Op dit conclaaf ben ik, zoveel weet ik inmiddels, niet alleen de enige persmuskiet uit Nederland, ik ben er ook praktisch de enige die níét schrijft voor een in yoga, spiritualiteit, happiness of happinez gespecialiseerd medium.

Is de Volkskrant a buddhist paper? Dat is, laten we eerlijk zijn, nog niet helemaal het geval. Maar ik verzeker de vraagstellers dat ik al jaren mijn best doe de Volkskrant een beetje boeddhistischer te maken. Kosten noch moeite heeft het Indiase ministerie voor dit boeddhistische samenzijn gespaard. Gastvrijheid en vegetarische curry's vallen gedelegeerden alom ten deel, net als eminente sprekers.

Maand van de spiritualiteit

De Maand van de Spiritualiteit is van 13 januari tot en met 12 februari. Rosita Steenbeek schrijft het essay.

Gedelegeerden uit Maleisië in New Delhi. Foto shedrub.org

Hindoeconclaaf

Zelf zijn de Indiase organisatoren geen boeddhisten. Dit was het land waar de Boeddha als Siddhartha Gautama ter wereld kwam, waar de bodhiboom stond waaronder hij verlicht raakte en waar vanuit zijn leer, de dharma, zich over heel Oost-Azië verspreidde - maar dit was ook het land waaruit het boeddhisme praktisch verdween, om redenen waar indologen over twisten. Ten noorden, oosten en zuiden van India overleefde de leer van de Boeddha. In India zelf zijn boeddhisten goed voor 0,7 procent en hindoes voor 79,8 procent.

Als een hindoeland een boeddhistisch conclaaf organiseert, wordt het ook een beetje een hindoeconclaaf. Sarnath, de plek waar de Boeddha zijn Edele Waarheden onderwees, ligt vlakbij de heilige hindoestad Varanasi. Op het vliegveld van de Varanasi worden alle boeddhistische gedelegeerden hartelijk ontvangen met oranje bloemenkransen. Allemaal krijgen zij daarna hindoestippen oftewel 'derde ogen' aangebracht op hun voorhoofden. Kijk hoe verschillend westerse en Aziatische gedelegeerden daarop reageren. Yogatherapeuten en happinessjournalisten vinden zo'n 'derde oog' op de plek van de zesde chakra een mooi accessoire. Monniken uit boeddhistische landen worden daar ongemakkelijk van: voor hen zijn dit rituelen van een vreemd geloof. Westerlingen op het spirituele pad vullen hun boeddhisme juist vaak aan met 'andere dingen uit het oude India'.

Tegen de tijd dat het gezelschap bij zonsondergang na een avontuurlijke tocht langs heilige koeien, tuktuks, riksja's en een massa auto's de Ganges bereikt, hebben de Aziaten hun voorhoofden schoongeveegd, terwijl de derde ogen bij de westerlingen nog volop hun werk doen.

Mensen bidden onder de bodhiboom. In het boeddhisme is de bodhiboom een heilige boom omdat boeddha onder zo'n boom verlichting bereikte. Foto Getty Images

Europese yogamensen

Zo mooi als wij krijgen vreemde snuiters die befaamde hindoeceremonie op de Ganges maar zelden te zien: we kijken van dichtbij naar rookwolken en wegdrijvende lichtjes omgord door bloemen. Tientallen politievrouwen houden souvenirverkopers op afstand. Heilige koeien mogen meekijken vanaf de balkons van de huizen. Ook na zonsondergang is dit een van de warmste plekken van India. De jonge Sri Lankaanse monnik naast mij heeft het onder zijn dikke oranje pij extra zwaar. Wat hij zich afvraagt: wat doen al die Europese yogamensen op ons conclaaf? Yoga is toch hindoe! Tja, hoe leg je nu uit dat ze in nieuwe boeddhistische landen dingen combineren die in oude boeddhistische landen niet bij elkaar horen.

De aimabele Poolse indoloog Marek Mejor kan beter tegen de warmte dan alle andere 270 gedelegeerden en schiet te hulp met de wijsheid dat het boeddhisme 'eigenlijk ook' yoga kent. Klassieke boeddhisten positioneren zich niet als Neerwaartse Honden en Gedraaide Scharen, maar ook zij bekwamen zich in de verbintenis tussen lichaam en geest via de ademhaling.

Monniken bidden in tempelcomplex Mahabodhi bij de opening van het conclaaf. Foto Getty Images

Psychologie

Wie wil, kan in de opgravingen van de Britse archeoloog Alexander Cunningham van honderdvijftig jaar geleden het begin ontwaren van een westerse zegetocht van het boeddhisme. In het toenmalige Brits-Indië legde Cunningham restanten bloot van stoepa's, tempels en kloosters. Het oudste boeddhistische genootschap buiten Azië, The Buddhist Society, werd door Britse intellectuelen opgericht in 1924. In de beginselen ervan herken je een blauwdruk van wat een soort 'westen-boeddhisme' zou worden.

De leden vonden niet dat zij zich tot een oude Aziatische religie bekeerden: zij gingen zich bekwamen in een oude Aziatische bewustzijnstraining. Ze waren niet gevallen voor rituelen, maar voor 'oefeningen voor de geest effectiever dan de modernste psychologie'.

Er zijn veel verklaringen voor de opmars van het boeddhisme in het Westen, maar om de ontkerkelijking en de opkomst van psychologie en psychotherapie kun je niet heen. Reeds de vroege westerse beoefenaars van boeddhistische meditatie ontwaarden raakvlakken met de toenmalige psychoanalyse. Door te mediteren raakt de mens zich bewust van zijn innerlijke demonen en leert ze onschadelijk te maken. De bekende Franse boeddhistische monnik Matthieu Ricard heeft gezegd dat wie in therapie gaat, zich met hulp van de therapeut bevrijdt van een paar slangen in zijn brein - boeddhisten bevrijden zich van het complete slangennest dat hen last bezorgt.

Modeverschijnsel

Dat is haast te mooi om waar te zijn. Met de populariteit van het boeddhisme groeide het aantal sceptici dat stelt dat het westerse boeddhisme weinig meer behelst dan een flirt of een modeverschijnsel. En dan hebben we het nog niet eens over het puur 'decoratieve' boeddhisme dat je terugziet in winkels als Xenos, Ikea en het tuincentrum.

Niet iedereen die een boeddhabeeld koopt, raakt in de buurt van zijn vensterbank verlicht. Echter: voor een modeverschijnsel heeft het boeddhisme op opvallend veel plaatsen in de westerse wereld wortel geschoten en kent het behoorlijk wat serieuze beoefenaars. Een van de mensen die voorzagen dat het boeddhisme in het Westen geen modeverschijnsel zou blijken, was de Britse historicus Arnold J. Toynbee, die stelde dat dit een typische vorm van zingeving is voor de moderne mens - innerlijk en individualistisch.

Gedelegeerden uit Nepal in New Delhi. Foto shedrub.org

'270 liter zweet'

Feit is dat er een halve eeuw na Toynbees voorspelling afvaardigden uit praktisch alle westerse landen rondlopen op een boeddhistisch conclaaf. Op dit conclaaf begint de dag vroeg. Als een mensensoort bekwaam is in vroeg opstaan, dan zijn het wel de boeddhisten. Kijk eens hoe fris al die oranje en donkerrode monniken er om half 3 's ochtends bij lopen. Touroperators en journalisten uit Europa blijken ruim voor zonsopgang minder in vorm, en dat laten ze weten. Yogatherapeuten en retraiteleraren ogen op dit tijdstip evenmin kakelvers, maar die hebben jaren geoefend om nergens over te klagen.

Om 3 uur 's ochtends stijgt het vliegtuig op uit Varanasi; om half 5 landt het in Bodhgaya, waar de Boeddha verlicht raakte; om 9 uur 's ochtends zit het gezelschap in de bus naar Rajgir, waar de Gierenpiek ligt waar de Boeddha lessen gaf over leegte; om 12 uur 's middag wordt de Gierenpiek bereikt; om 2 uur is het conclaaf in Nalanda, waar de overblijfselen liggen van de imposante boeddhistische kloosteruniversiteit, om 4 uur volgt de paradijselijke tuin van Vanu Van, het eerste stuk land dat de Boeddha en zijn volgelingen ter beschikking kregen, om 6 uur een groot congrescentrum van de deelstaat Bihar waar twee balletten worden opgevoerd; om middernacht strompelen de pelgrims 'moe maar voldaan' hun bussen uit. Pas dan vallen de sirenes stil van het politiekonvooi dat zorg heeft gedragen voor een soepele doortocht langs tuktuks en koeien. Op het netvlies staan eindeloze rijen schoolkinderen die tien bussen en evenzoveel politiewagens de hele dag hebben toegezwaaid.

In Nalanda is het 37 graden en produceren de 270 afgevaardigden, naar een schatting van een Franse touroperator, '270 liter zweet'. Hier lopen we over de overblijfselen van wat 1.500 jaar geleden het centrum der boeddhistische kennis was - vanuit Nalanda stak het boeddhisme de Himalaya over naar Tibet. De laatste halve eeuw staken vluchtelingen uit Tibet de Himalaya over naar India, onder wie de dalai lama zelf. De Chinese invasie van Tibet is belangrijk geweest voor de populariteit van het boeddhisme in het Westen, zegt de Poolse indoloog Marek Mejor. Een halve eeuw geleden wisten weinig westerse mensen wie of wat de dalai lama was, tegenwoordig is de dalai lama de darling of the world en proberen ze zijn lessen overal ter harte te nemen. 'Het gevolg van de agressie van de Chinezen is dat ze én het boeddhisme én de dalai lama wereldwijd geliefd hebben gemaakt.'

'Hoe is het leven in Amerika?', vraagt een vriendelijke Indiase jongen uit het konvooi me verlegen. Hij denkt dat ik een van die lange, kaalgeschoren monniken uit Californië ben. Ik vertel hem dat mijn schedeldak overeenkomsten vertoont met dat van die Amerikaanse monniken, maar dat er onder mijn hoofdhuid nog werk te doen is op het pad naar verlichting.

Verschillen

De monniken uit Californië illustreren met hun aanwezigheid de verschillen tussen westers en oosters boeddhisme. De Amerikanen zijn niet alleen twee koppen groter dan hun Aziatische broeders, zij zijn ook de enige monniken die geen selfies maken en zelfs geen digitale accessoires in hun pij hebben zitten. Of de Aziatische monniken nu uit Nepal, Myanmar of Cambodja komen, ze hebben smartphones en iPads en leggen zichzelf overal vast. Een van de Californische monniken kent de oorsprong van die techniek: hij werkte in Sillicon Valley voor hij aan een analoog kloosterbestaan begon. De langste van de monniken is van oorsprong antropoloog. Je kunt wel stellen dat deze mannen een andere achtergrond hebben dan de Sri Lankaanse en Nepalese monniken die als jongetjes naar kloosters zijn gebracht. De Amerikanen hebben hun iPads bewust weggedaan, de Aziatische monniken zijn blij dat ze ze eindelijk hebben.

Het Californische klooster heeft ook nonnen naar het conclaaf afgevaardigd, net als zenkloosters uit Taiwan en Australië. De meeste Aziatische landen niet. Met name in het 'oranje' Theravada-boeddhisme in Zuidoost-Azië houden ze er over de positie van de vrouw behoudender ideeën op na dan in het Vaticaan. De Himalaya is ook nog niet zo geëmancipeerd. Tibetaanse lama's mogen zich in het Westen verheugen op een fors vrouwelijk publiek, maar dat is over deze kwestie meestal niet zo kritisch. De dalai lama weet doorgaans ook goed wat een westers publiek wel en niet bevalt en stemt zijn discours af op de plek waar hij spreekt.

Nog een typisch verschil: de Amerikaanse monniken en nonnen hoor je niet bij de tempels en stoepa's die we aandoen - die gaan daar mediteren. Aziatische monniken gaan daar juist reciteren, soetra na soetra. Zo begrijp je beter waarom westers boeddhisme door indologen ook wel 'meditatieboeddhisme' wordt genoemd.

Gedelegeerden uit de Verenigde Staten in New Delhi. Foto shedrub.org

Thich Nhat Hanh

Bij die mediterende westerlingen zit een van de weinige boeddhisten uit India zelf, Shantum Seth, oprichter van de organisatie Buddhapath. Shantum Seth is een hartelijke man die in de hitte eerst mijn voorhoofd dept voor hij aan het zijne toekomt. Hij vertelt hoe hij werd geboren in een rijke hindoefamilie, het leven van een rijkeluiskind leidde en de sportwagens en vriendinnen voor elkaar inwisselde, tot hij op zijn 23ste in Engeland in een Ferrari over de kop sloeg en in het ziekenhuis uit een coma ontwaakte. Hij ging in de leer bij spirituele meesters in India, maar vond de man die zijn leven zou veranderen in Europa: de Vietnamese zenmonnik Thich Nhat Hanh, die door het communistische regime in Hanoi verbannen werd en in de Dordogne in Frankrijk een boeddhistisch centrum begon.

Thich Nhat Hanh is ook de inspirator van het klooster van de monniken uit Californië - geen andere boeddhistische meester wist zo'n snaar te raken bij een westers publiek. Thich Nhat Hanh, zegt Shantum Seth, 'was mijn eerste en enige leermeester die wás wat hij onderwees'. Terug in India begon Shantum Seth met zijn organisatie Buddhapath. Doel: de leer van de Boeddha terugbrengen naar het land van de Boeddha. Als dat lukt, keert de Boeddha naar India terug via een Vietnamese monnik die moest uitwijken naar Europa.

Thich Nhat Hanh in 2013. Foto EPA

Bodhiboom

Dé bodhiboom in Bodhgaya waaronder de Boeddha verlicht raakte schijnt al 2.000 jaar terug te zijn gesneuveld. Op de plek waar de Boeddha zou hebben gezeten groeit tegenwoordig een andere bodhiboom, die bij boeddhisten ook voor vreugde zorgt. Bodhibomen hebben zulke imposante luchtwortels dat ze een natuurlijk ontzag inboezemen. In de schaduw van deze boom eindigt het Internationale Boeddhistische Conclaaf. Tientallen meters aan tapijten liggen klaar voor 270 boeddhisten. De Duitse yogajournalist ligt op de knieën, de langharige Deense boeddhist heeft een lang gewaad aangetrokken en prevelt met een gebedsnoer in de hand.

Ik vraag Shantum Seth of hij vindt dat de 270 leden van dit bonte gezelschap iets gemeenschappelijk hebben. Hij lacht breeduit: 'Allemaal kennen ze lijden en allemaal kennen ze de weg om het opheffen.'

Vier Edele Waarheden onderwees de Boeddha in Sarnath: 'Er is lijden, lijden heeft een oorzaak, die oorzaak kan worden opgeheven, het opheffen van de oorzaak is het volgen van het Achtvoudige Pad'. Maar zelfs van die Edele Waarheden bestaat tegenwoordig een westerse versie die zich beter leent voor boeken en tijdschriften over geluk: 'Er is geluk; geluk ervaar je op het pad van de Boeddha; soms is er geen geluk; de oorzaak van het afwezig zijn van geluk is hunkering.'

Alle 270 afgevaardigden zijn gelukkig met het blad van de boddhiboom dat ze mee naar huis krijgen. Allemaal zijn ze blij zoveel 'andere boeddhisten' te hebben ontmoet.

Meer over