De Gids Beter/Leven

Wat doet die hand voor onze mond als we schrikken?

Antwoord op lezersvragen over gezondheid, voeding, leefstijl en psyche. Deze week: Waarom slaan we een hand voor onze mond als we schrikken?

Beeld Getty

Of we nu getuige zijn van een ramp, de jackpot winnen of een heel domme verspreking maken: als we flink schrikken, slaan we doorgaans vrijwel allemaal de hand voor onze mond. Waarom is dat? Om eerlijk te zijn: de wetenschap weet het niet precies. Er is weinig of geen onderzoek naar gedaan. Maar de meeste primatologen en evolutionair psychologen zijn het er wel over eens dat we met die hand willen voorkomen dat soortgenoten zien dat we bang zijn. De hand verbergt onze emoties en smoort als het ware de kreet van angst of verbijstering die we zouden willen slaken.

Cognitief psycholoog Mariska Kret doet onderzoek naar hoe diersoorten – vooral apen en mensen – emoties uiten. Ze is vooral geïnteresseerd in emoties en gedragingen die zich automatisch voltrekken, waar we dus niet over nadenken, maar die wél onze beslissingen beïnvloeden. ‘Wij mensen delen veel gedragingen met andere primaten. Denk aan glimlachen. Het ontbloten van de tanden duidt bij ons doorgaans op plezier of een teken van vriendschap of liefde. Maar de ‘glimlach’ van chimpansees die je op bijvoorbeeld verjaardagskaarten ziet, is vaak  uiting van nervositeit of angst, die niets te maken heeft met het zoeken van toenadering.’

De hand voor de mond lijkt een reflexmatige reactie. ‘Het is hoe dan ook een gebaar om jezelf te beschermen. Tegen soortgenoten aan wie je je zwakte niet wilt tonen. Maar misschien ook om te voorkomen dat je schadelijke stoffen binnenkrijgt. Wie heftig schrikt, spert zijn mond en ogen wagenwijd open. Vergelijk het met het afdekken van je oren als je een harde knal hoort; ook zo’n beschermend gebaar.’

Chimpansees of bonobo’s die hun schrikreactie voor soortgenoten verbergen zijn nog niet gesignaleerd, maar volgens Kret zijn ze wel in staat hun emoties te verbergen. ‘Primatoloog Frans de Waal heeft geobserveerd dat een chimpanseeman die laag in de hiërarchie stond en gecharmeerd was van een vrouwtje, zijn erectie achter zijn hand verborg toen hij zag dat de alfaman zijn richting op keek.’

Kret gaat binnenkort onderzoek doen naar schrikreacties bij mensen en bonobo’s. Ze wil vooral weten of het voor de schrikreactie uitmaakt of we alleen zijn. Reageren bonobo’s anders op een (plastic) slang in hun hok als ze alleen zijn of met soortgenoten? En hoe reageren mensen als ze schrikken? Kret: ‘Want niet iedereen slaat in alle schrikachtige situaties de hand voor de mond. We willen kijken in welke situaties welke uitingen van emotie zich voordoen en of het uitmaakt als er anderen in de buurt zijn. Vrijwel alle studies met mensen zijn gedaan aan de hand van foto’s: hoe reageren proefpersonen op plaatjes van mensen met verschillende gezichtsuitdrukkingen? Wij willen proefpersonen observeren als ze aan echte situaties worden blootgesteld.’

De hand voor de mond lijkt een universele reactie bij mensen, ongeacht waar ze wonen en tot welke cultuur ze horen. Dat sluit een culturele verklaring uit, bijvoorbeeld dat we onze kreet smoren omdat gillen in het openbaar niet netjes is, net zoals we een gaap achter de hand verbergen omdat we dat fatsoenlijk vinden.

Kret sluit culturele verschillen echter niet uit. ‘Toen we deze vraag in het laboratorium bespraken, zei mijn Koreaanse postdoc meteen dat een opengesperde mond in haar cultuur als heel onplezierig wordt gezien, als vies zelfs.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden